काठमाडौं उपत्यकामा परम्परागत प्राचीन बस्ती निर्माण गरिँदा नै कम्तीमा दुईवटा त्यो बस्ती नगरको पहिचान पुग्ने जात्रा पर्व सञ्चालन गरेको पाइन्छ । काठमाडौं महानगरको मौलिक पहिचानमुखी जात्रा इन्द्रजात्रा, पाहाँचह्रे (घोडेजात्रा), सेतो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा हुन् भनिएझैं भक्तपुरको विस्का जात्रा, तायमचा जात्रा, पाटन ललितपुरको रातो मच्छिन्द्रनाथको जात्रा र इतिल्हने पञ्चदान, कृष्णाष्टमी मेला भव्य मनाइन्छ । काठमाडौं उपत्यकाको दक्षिणमा अवस्थित ऐतिहासिक बस्ती फर्पिङको पहिचान बोकेका जात्रा हुन् हरिशंकर जात्रा र बज्रयोगिनी जात्रा । दसैंअघि भदौ कृष्ण द्वादशीदेखि आश्विन कृृष्ण एकादशीसम्म हरिशंकर जात्रा मनाइन्छ ।
आज भदौ १९ गतेदेखि ३३ कोटी देवीदेवताको प्रतीक झम्केश्वरी आह्वान गर्दै जात्रा सुरु हुँदै छ । गोपालेश्वर र दक्षिणकालीलाई मूल मानी पशुपतिबाट आउने कनफट्टानाथ गुरु श्रीसनाथको सामूहिक उपस्थितिमा ३३ कोटी देवीदेवताको पूजा र झम्केश्वरी दरवार गुह्येदेवी पीठ नजिक तलेजुमा द्वादशीको बिहानै दक्षिणकालीका पूजारी प्रकाशमान कर्माचार्यद्धारा बोका बलि दिइएपछि जात्रा सुरु भएको मानिन्छ । फर्पिङको पहिचानमुखी जात्रा बज्रयोगिनी जात्रा सम्पन्न भएलगतै दसैंको आगमन हुने हरिशंकर जात्रालाई देशका देवीदेवता जगाउने र देशमा शान्ति, समृद्धि कायम गर्ने पर्वका रुपमा लिइन्छ ।
भदौ १९ गते गोपालेश्वर खटलाई आगंछेबाट कोटाल पाटीमा ल्याएर रातभरि पूजा गरी राखिन्छ । चतुर्दशीको दिन २१ गते शेषनारायण र गोपालेश्वरका राजोपाध्याय र कर्माचार्य पुजारीले फर्पिङका देवीदेवताहरूलाई धागो (पुधिका) चढाएर रातभरि यज्ञ–होमादि गर्दछन् । अमात्यलाई यजमान राखिने यस परम्परालाई ‘पुच्छा यायगु’ भनिन्छ । भाद्रशुक्ल पूर्णिमा (२२ गते) हरिशंकर जात्राको प्रमुख पूजा दिउँसो १२ बजेदेखि गोपालेश्वरको खट तयार गरी अपराह्न ४–५ बजेतिर चतुर्मुखी शिवलिंगजस्तै सुनको जलप लगाएका गोपालेश्वर खटमा राखिन्छ । गहना–लुगाद्वारा सिँगारिएका देवतालाई राजप्रतिनिधि स्वरूप रीतिअनुसार थकु जुजूको थकालीद्वारा पूजा गराइन्छ । सेतो जामा सेतै फिता लगाई पूजा गर्ने थकु जुजूलाई राजोपाध्यायले पूजा गराउँछ । चारजना विसेतले ६० जनालाई खट बोकाउँछ र कोटालपाटीमा राखिन्छ सार्वजनिक पूजाका लागि ।
आश्विनकृष्ण चौथी (भदौ २६ गते) दिउँसो कोछु टोलमा कुमारी (तिलविक्रमेश्वर), थल्कु टोलमा नीलवाराही (अघोरेश्वर), यल्खुमा इन्द्रायणी (नन्दिकेश्वर), थथेप टोलमा शेषनारायणको खट, थैवटोलमा लमीद्यो (महालक्ष्मी) र टिपीमा कंग (दक्षिणकाली) खट तयार र जीवन्यास गर्न पूजारीद्वारा पीठबाट ‘जीवघट’ ल्याई स्नान गराइन्छ । अष्टमीका दिन बलि पूजा गरिन्छ । आश्विनकृष्ण नवमी (भदौ ३१ गते) नवमी छोयला बु का दिन देवीलाई राँगा बलि दिई मासु सातै टोललाई बाँडिन्छ । राति ९ बजे धिमेका साथ दक्षिणकाली खट टिपीटोलबाट जात्रा गर्दै कोछु, यल्खुहुँदै थल्खु टोल पु¥याउँछन् भने यल्खुको इन्द्रायणीलाई टिपी टोल, कोछु घुमाइन्छ । सोही रात कर्माचार्य र विसेत जातिद्वारा बौलोंह रक्त भैरवलाई कोछु टोलमा बोका बलि दिन्छन् । सो बोकाको खप्पर खुइल्याई श्रीकुमारी रथको टाकलमुनि भुजुंगोमा पकाएको भात सातै टोलका विसेतले दोबाटो-चौबाटोमा छर्दछन् । नायाखिं बाजाका साथ भात छर्ने प्रथालाई ‘भुया वनेगु’ भनिन्छ । भूतगणलाई पकाएको भात छर्ने र ‘छोयला बु’ खाइन्छ ।
आश्विनकृष्ण दशमीका दिन बिहानै कोर्पु टोलका स्वच्छन्द भैरवलाई कर्माचार्यद्वारा पूजा र बोका बलि दिइन्छ । भैरवको प्रसाद र तामाको घ्याम्पाभरि जाँड राखिन्छ । कोटाल टोलबाट रक्सीसहितको प्रचण्ड भैरव(क्वचाद्यो) सँगै त्रिशूल, डमरु लिएकाहरूले देश परिक्रमा गराउँछन् । क्वँचाद्यो जात्रा दसैं पञ्चमीको दिन काठमाडौंको पचलीभैरवमा गरिने भैरव जात्रासँग मिल्ने गर्दछ सोही दिन राति १०-११ बजे शेषनारायण र महालक्ष्मीको खट जात्रा नगर परिक्रमा गराइन्छ । जावु पूजाः असोज १ गते घर घरमा भात पाक्छ भोलि पल्टदेखि भात पकाएर जुठो पार्न हुँदैन भन्ने मान्यता रहेको हुन्थ्यो । मूल जात्राः असोज २ गते आश्विन एकादशी मुल जात्राको दिन, ज्वाइँ-चेलीलाई भोज खुवाइन्छ ।
चक्रपूजामा कोछु टोलमा नौवटा जाँडको घ्याम्पा राखिन्छ । साथै सात महिना सात दिनको राँगो र कालो वा रातो रङको भालेलाई पशुपति गोरक्षपीठका कनफट्टा जोगीले राति १० बजे जुगीचक्रमा एकैचोट काटिन्छ । लगतै कुमारी, गोपालेश्वर र महालक्ष्मीको तीन खट देश घुमाइन्छ । शेषनारायणको खट झम्केश्वरी परिक्रमा गराई ‘या लोहं’ नघाइन्छ । सो ढुंगा नाघ्यो भने ‘या न्यात्’ भनी भोलिपल्ट समापन पूजा हुन्छ । यसका लागि जिम्मावाल थकु जुजु, शेषनारायण, दक्षिणकाली, वज्रयोगिनीका पूजारीहरु, कौ, नौं, भाः बाजा खलःलाई एक-एक पाउ सिन्दूर बाँडेर द्वादशीको दिन पूजा सकिन्छ । हरिशंकर जात्राका खटहरू देश घुमाइ झम्केश्वरीमा गोपालेश्वर, इन्द्रायणी, कंग, नीलवाराही, महालक्ष्मी, कुमारी, शेषनारायण राख्ने गरिन्छ ।
आश्विन त्रयोदशीः असोज ३ गते दिउँसो १२ बजदेखि नै सिन्दुरे जात्रासहित बाजागाजाका साथ गोपालेश्वर खट फर्पिङको सातै टोल घुमाएर पोडे टोलमा योम्हरीले पूजिन्छ । नायखिं, मुहाली आदि बाजा बजाउने खडगी, पोडे, कुश्लेहरूलाई दही-चिउरा, योम्हरी फलफूल बाँडिसकेपछि गोपालेश्वर पुर्याई ‘नाङगोल’ पूजा हुन्छ । चतुर्मुखी देवतालाई गोपालेश्वर लिंगोमा चार दिनसम्म हवन-पूजा आगंछेमा राख्न लगिन्छ । यसरी यस वर्षको फर्र्पिङको मूल हरिशंकर जात्रा सम्पन्न हुने गर्दछ । हरिशंकर जात्राको सात्विक अर्थ शेषनारायण र गोपालेश्वर महादेवको नाउँबाट आएको हो तर यो जात्रामा मुख्य पूजा दक्षिणकालीको हुने गर्दछ । हरि भन्नाले शेषनारायणलाई लिइन्छ भने शंकर गोपालेश्वर महादेव तर पनि दक्षिणकाली मातालाई नै मूलरुपमा किन लिइन्छ भने काठमाडौं उपत्यकाका हरेक नेवार बस्तीजस्तै फर्र्पिङ पनि मातृशक्तिलाई मूल मान्ने बस्ती नै हो । फर्पिङको हरिशंकर जात्रालाई यस बस्तीको पहिचान दिने पर्वका रुपमा पनि लिइन्छ ।
आदिकालमा दसैंलाई भन्दा बढी देशको पहिचानमुखी हरिशंकर जात्रालाई विशेष प्राथमिकताका साथ मनाइन्थ्यो । वर्तमानमा यो जात्रालाई पर्यटन प्रवद्र्धनको माध्यमका रुपमा पनि मनाउने गरिँदै आएको पाइन्छ ।
