सूर्य उपासना छठ, मिथिलावासीको मौलिक पर्व हो । कार्तिक शुक्ल चतुर्थदेखि सुरु हुने छठ पूजा नेपाल सम्वत्को छैटौं दिन षष्ठी पूजा अस्ताउँदो सूर्यलाई अघ्र्य दिने र बिहान उदाउँदो सूर्यको उपासनासँगै समापन गरिन्छ । छठपर्व मिथिला भूमि जनकपुरलाई मूल मानी तराईको नारायणगढसम्म र भारतको बिहारसम्म भव्यरुपमा मनाइन्छ । ने.सं. ११०५ अर्थात् ४० वर्षदेखि काठमाडौंवासी मधेसी समुदायबाट पशुपतिको रामघाट, कमलपोखरी, कुपण्डोल बागमतीघाट, टंकेश्वर, कुमारी क्लब बल्खु, बोक्सिदह, रामघाट, टंकेश्वर, कुलेश्वरलगायतका पोखरी तथा नदी किनारालाई छठीया पर्व पार्कका रूपमा उत्थान गरी मनाउँदै आइरहेका छन् ।
तराईबाट काठमाडौं बसोबास गरेका मिथिला मधेसी समुदायमात्र नभई तराईवासी अन्य समुदायमा पनि छठपर्वमा सूर्य उपासना व्रत बस्ने परम्परा व्यापक बन्दै जान थालेको पाइन्छ । सर्लाही घर भई ललितपुरको कुपण्डोल बस्दै आएकी मञ्जु रञ्जितकार तराईमा हुँदा तराईकै मौलिक मैथिली भाषा बोलेको र त्यहीको समुदायसँगको संगतमा छठलगायतका पर्वहरुलाई आत्मसात् गरिएको बताउँछिन् । काठमाडौं आइसकेपछि पनि तराई मधेसको यो छठपर्व मनाउँदै आएको उनले बताइन् । अति चोखो भई ठेगुवा, अनर्सा, केरा फलफूल प्रसाद राखी नदी किनारस्थित छठघाटमा सूर्य उपासनाको व्रत राखिन्छ । नेवारको नाउँमा निनी पाजु अजीबाहेक सासु, छिमेकीसँग मैथिली भाषा नै बोल्ने, श्रीमान् र बच्चाहरुसँग नेपाली भाषा नै प्रयोग गर्ने उनले सुनाइन् । उपत्यकामा बसाइ आइसके पनि तराईका थुप्रै नेवार तथा गैरनेवारहरुले छठलगायतका पर्वहरु नै मनाउने गरेको पाइन्छ ।
सूर्य वास्तविकतामा प्रत्यक्ष दर्शन गर्न सकिने प्राकृतिक देवता हुन् । हामी सबैलाई के थाहा छ भने सूर्यको उदय र अस्त नभएमा यो ब्रह्माण्डको सृष्टि र प्रलयसमेत ठप्प हुन्छ । पानी पार्ने, हावा चल्ने, अन्न उत्पादनदेखि अनेक कर्ममा सूर्यको ठूलो महिमा रहेको हुन्छ । जहाँ घाम लाग्दैन त्यहाँ अन्न उत्पादन पनि हुँदैन भने मानव सिर्जना र प्रगति पनि शिथिल हुने गरेको पाइन्छ । त्यसैले मिथिला सभ्यतामा सूर्य उपासनाको ठूलो महिमा रहेको पाइन्छ । छठपर्वलाई विशेषगरी चार दिन मनाइन्छ । छठपर्वको पहिलो दिनलाई नुनाइघाट, दोस्रो दिन साँझियाघाट, तेस्रो दिन बिहानियाघाट र चौथो दिन सूर्य उपासनागरी भव्यरुपमा मनाइन्छ ।
नुवाइघाट
बिहानैदेखि घर–सफाइ र नुवाइधुवाइ गरिन्छ । पर्वको पहिलो दिन नुन नभएको तरकारी भात र मिठाई, खीर खाई सूर्य उपासनाका लागि आफूलाई शुद्धीकरण गरिन्छ । बिलुनो खानाले काम क्रोध, लोभ, मोह र अहंकारको पाप कर्मबाट टाढा रही भगवान्मा समर्पण गर्न सकिन्छ भन्ने यो परम्पराको मान्यता हो । हुन पनि नुनविहीन खाना खानले मनमा शान्ति र शरीरमा प्रेसर आउन दिँदैन भन्ने अनुभूति कुनै समुदायमा मृत्यु कर्म बार्दा नुन नखाने परम्परा रहेको पाइन्छ । शान्त हृदयमा दिनभर ईश्वरको आराधना गर्दै सूर्य उपासनाका लागि तयारी गरी भोलिपल्ट साँझ साँझियाघाट मनाइन्छ ।
साँझियाघाट
दोस्रो दिन साँझ अस्ताउँदो सूर्यको उपासना गर्न नदी–पोखरीमा पूजा गरी छठीमातालाई बिदाइ गरिन्छ । यसका लागि नदी वा पोखरीको किनारमा बसी घरघरमा लिपपोत, सफाइ गरी शुद्धसँग बनाएको ठेगुवा, अनर्सा, केरा फलफूलका परिकारलाई माटो वा बेत बाँस, कुरो, परालले बनाएको ढक्कीमा राखी सूर्य उपासनाका लागि प्रसादका रुपमा राखिन्छ । रातभर अति कष्टपूर्वक नसुतिकनै सूर्य उदयको प्रतीक्षाका साथ छठीया माताको उपासना गरिन्छ ।
बिहानिया घाट
तेस्रो दिन सम्भवतः बिहान ५ः१५ बजेदेखि ७ः०० बजेसम्मको उदाउँदो सूर्यको पूजा आराधना भव्यरुपमा हुने गर्दछ । यस समय लाग्छ, विश्वका मानवलगायतका प्राणीलाई ईश्वरले एकसाथ दर्शन दिँदै छन् । एकातिर छठीया पार्कमा भक्तजनहरुले सूर्यलाई जल, फलफूल, नैवेधको अघ्र्य दिइरहँदा अर्कोतर्फ छठीया गीत भजन घन्किरहेका हुन्छन् ।
सूर्य जीवनलाई संरक्षण गरिराख्ने सर्वशक्तिमान् देवता हुन् । महान् चाड दसैं–तिहारलगत्तै सुरू हुने छठपर्व सूर्य उपासना चन्द्र तिथिअनुरूप मनाइन्छ । भनिन्छ, छठपर्व मिथिला सभ्यतामा आधारित भए पनि प्रकृतिकपूजकका लागि यो पर्व एउटा आधार बन्न सक्दछ । छठ पूजालगतै व्रतालु भक्तजनबीच फुस्रो सिन्दुर अविर आदि एक आपसमा लगाइदिने प्रसादका रुपमा लगिएका मिठाई, प्रसाद बाँडिन्छ । लाग्छ भगवान्ले भक्तजनलाई प्रत्यक्ष दर्शन आशीर्वाद प्रदान गरिहेको छ । सूर्य पूजनको प्रक्रिया सकिएलगतै घरघर पुगी प्रसाद बाँडीचुँडी खाने÷खुवाउने कर्म दिनभर चलिरहन्छ ।
छठ पूजामा प्रयोग हुने सामग्री
भनिन्छ, छठ पूर्णरूप विशुद्ध प्राकृतिक पूजा भएकोले चोखो नितोमा विशेष ध्यन दिइन्छ । यदि प्रसाद बनाउँदा अशुद्ध, जुठो र मनमा क्लेस राखी बनाएमा त्यो पूजा प्रसादले घर परिवारलाई कुनै पनि सुख शान्ति दिँदैन भन्ने मान्यता रहेको पाइन्छ । त्यसैले छठीया पूजामा माटोको भाँडाकुँडा, बेत, बाँस र घाँसको ढकी, डालो, चाल्नी, अम्रिसोको कुचो, धातुमा तामाको सामग्री अनिवार्य चोखो मानिन्छ ।
प्रसादीका रुपमा ठेगवा (मालपुवा), बतासा (मिश्री), सिगरा (चेरी), बोटसहितको उखु, अदुवाको बोट, केरा, स्याउ, सुन्तला, सानो बयर, केराउ, चामल र मिठाई श्रद्धापूर्वक देवतामा अर्पण गरिन्छ र सोही परिकार प्रसादीका रुपमा खाने खुवाउने गरिन्छ । मिथिलावासीको छठलगतै वा सँगसँगै तराईका आदिवासी थारु समुदायको पनि दाजुभाइको प्रगति सुस्वास्थ्यको कामना गर्दै समाचखेवा पर्वको थालनी हुने परम्परा छ ।
