दसैंलगत्तैको पर्व तिहार कार्तिक कृष्ण त्रयोदशी तिथिदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्मका पाँच दिन हिन्दू धर्मावलम्बीहरुले हर्षोल्लासका साथ मनाउँदै छन् । जेन–जी आन्दोलनपछिको संवेदनशील अवस्थालाई ध्यानमा राखी यस वर्षको देउसीभैलो राति ९ बजेसम्म मात्र खेल्न पाइने सरकारले सूचना जारी गरेको छ । राजनीतिक उतारचढाव जे–जस्तो भए पनि नेपालीहरु आफ्नो भागमा परेको चाडपर्व समयसापेक्ष मनाउने गर्दछन् । यो नेपालीहरुको मौलिक पहिचान पनि हो ।
दसैं तिहार दुई नभई एउटै विशुद्ध प्राकृतिक हावापानी सुहाउँदो पर्व मानिएको छ । हुन पनि चैत, वैशाख, जेठ गर्मीले सताउने, हुरी बतास, रोगव्याधीबाट ग्रस्त हुने, असार, साउन, भदौ बाढीपहिरोबाट आक्रान्त हुने र पुस, माघ, फागुनमा कठांग्रिने जाडोले सबैलाई सताउने गर्दछ । तर असोज–कात्तिकमा पर्ने शरद ऋतुमात्र यस्तो महिना हो, जुन महिनामा न धेरै जाडो, न धेरै गर्मी नै हुने गर्दछ ।
रोग, भोक र शोकबाट राहत पाइने यस महिनालाई नै ज्योतिषको तिथिअनुरुप राष्ट्रिय विभूति शंखधर साख्वाले देशवासीको ऋण चुक्ता गरी नयाँ वर्ष नेपाल सम्वत् पनि चलाइदिएको विश्वास गरिन्छ । यो पर्व मान्ने परम्परा हजारौं लाखौं वर्ष प्राचीन भए पनि नेपाल राष्ट्रकै नाउँमा देशवासीका सम्पूर्ण ऋण चुक्ता गरी नयाँ नेपाल सम्वत सुरु गरिएको भन्ने गरिन्छ । यो पर्व मनाउने परम्परा हजारौं वर्षदेखि भए पनि नयाँ वर्ष नेपाल सम्वत् मनाउन थालिएकोचाहिँ ११४६ वर्षमात्र पुगेको छ । झिलिमिली बत्ती र फूलले शोभायमान हुने गर्दछ तिहार । यमपञ्चकको पाँच दिन निम्न रहेका छन्–
कागतिहार
यमपञ्चकको पहिलो दिन काग तिहार मनाइने परम्परा छ । काग चतुर पक्षीका रुपमा लिइन्छ । सर्वभक्षी कागले कसैमाथि भेदभाव राख्दैन । कृषिप्रधान देश नेपालमा कागलाई बाली रक्षा गर्ने पक्षी मानिन्छ । उद्देश्य प्राप्तिका लागि काग चेष्टालाई बिर्सनुहुन्न । कथन, कागले समाचार दिन्छ । शुभ अशुभ समाचार दिने प्रकृतिमा रहेको सिनो फोहोर खाइदिएर वातावरणलाई सधैं स्वास्थ्य सफाइ गरिराख्ने भएकोले यस दिन कागलाई घरघरमा चोखो मिठो मसिनो मासुको परिकारसहित खान खुवाएर सम्मान गर्ने परम्परा छ ।
कुकुर तिहार
कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीका दिन कुकुर तिहार मनाइन्छ । ‘नरक चतुर्दशी’ पनि भनिने यस दिन कुकुरलाई यमदूतका रूपमा पुजिन्छ । यमराजका प्रिय भक्त कुकुर आज्ञापालक रक्षक अपराधी पत्ता लगाउने सहयोगी पनि हुने गर्दछ । कुकुरको उत्पत्ति सूर्यको कुलमा भएको शास्त्रीय कथन छ । यसले दैवी विपत्तिका घटनाको पूर्वसूचना पनि दिन्छ भने कुुकुरले धर्मात्मा र पापी सजिलै चिन्दछ । कुुकुरलाई भैरवको बाहन मानिन्छ । कुकुरलाई जीवन्त राख्न कुकुर पूजा गरिन्छ ।
गाई तिहार र लक्ष्मीपूजा
जनैपूर्णिमाको रक्षासूत्रलाई औंसीका दिन गाईको पुच्छरमा बाँधिदिए मृत्युपछि वैतरणी नदी तरिन्छ भनिन्छ । संस्कार गर्दा गाईको गोबरले लिपपोत र गहुँतले पवित्र पारिन्छ । गाईपूजा गरी घर–आँगन सफासुग्घर र साँझ लक्ष्मीपूजा हुन्छ । लक्ष्मीलाई धनधान्य र ऐश्वर्यकी प्रतीक मानी औंसीको रातलाई उज्यालो पार्दै लक्ष्मी आह्वान गरिन्छ । देवीदेवता र असुरमाथि विजयगरी राजा बलिले प्राप्त आकाश, पाताल र पृथ्वी वामन अवतारलाई दान गरे । यस दिन घर घरबाट समूह–समूह मिलेर देउसीभैलो खेलिन्छ । सेलरोटी, अन्न, फलफूल, नगद लिने दिने गरिन्छ भने यसै उपलक्ष्यामा भव्य नाचगानसमेत हुने गर्दछ ।
नेपाल सम्वत्, म्हपूजा र गोरु तिहार
गोरु किसानको साथी । कृषिमा कर्मयोगी गोपाली वंशजले थालेको गोठ पूजा संस्कार नै गोरु तिहारभित्र सामाजिक पक्ष हो । यस दिन नेवारमा आफ्नो जिउ आफैंले पुज्ने म्हपूजा हुने गर्दछ ।
म्ह ले नेपाल भाषामा जिउ र पूजाको अर्थ सम्मान हो । नेपाल सम्वत्को पहिलो दिन कछलाथ्व पारू नयाँ वर्षको दिन नेवारहरुले आफ्नो जिउ आफैंले पूज्ने म्ह्पूजा गर्दछन् । यसदिन घरका सबै सुकुलमा लहरै रातो माटो, गोबरले लिपेको ठाउँमा बस्छन् । अष्टकलशको प्रतीक हातैले चामलको पिठो, गेडामास, आख्यो (सिंगो चामल) फलफूल, मिठाइ राखी मण्डला बनाइन्छ र खेलुइटा, माछा, अण्डा, दही, रक्सीको सगुन थकाली नर्की (घरकी मुली महिला)बाट खाइन्छ । सगुनअघि ताय÷लावा, कालो भटमास, कटुस, सयपत्रीको फूल मिसाएर थकाली नकिङ्ले टाउको, कुम, खुट्टामा छुवाउँदै शिरबाट खन्याइ जीवनमा बिध्नबाधा पन्छाउँदै बाँच्ने आभार व्यक्त गरिन्छ ।
यसरी म्हपूजा मनाउने क्रममा ७७ वर्ष सात महिना सात दिन सात पला सात घडी पार गरेका दिन नेवारमा जङ्कु गरिन्छ । जङ् भन्नाले जिउ–ढाड र कु को अर्थ भारी अर्थात् शरीरको भारी बिसाउने अवसरलाई भिं जङ्कु भनिए । त्यसैगरी दोस्रो ज्या जङ्कु वृद्धवृद्धाले एक हजार पल्ट पूर्ण चन्द्र देखेको वर्ष अर्थात् झण्डै ८० वर्षको हाराहारीमा गरिन्छ भने तेस्रो महारथारोहण ९९ वर्ष नौ महिना नौ दिन नौ पला नौ घडीका दिन हुन्छ ।
भाइटीका
कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन दाजुभाइ दिदी–बहिनीबीच विधिपूर्वक टीका लगाइ भाइ तिहार मनाइन्छ । यमपञ्चकका पाँच दिन यमराजले यमुनाघरमा बास गर्छन् भन्ने धार्मिक विश्वास छ । यस दिन दियो, कलश र गणेशको पूजा गर्ने गरिन्छ भने यमराजको आह्वान गर्ने, बिमिरो, ओखर, तेल, मखमलीको माला, टीका, कटुसको प्रयोग गरी दाजुभाइको समृद्धि, आरोग्य र दीर्घायुको कामना गर्दै एकआपसमा स्नेह, श्रद्धा, आस्था र विश्वासको आत्मीयता प्रकट गरिन्छ । दिदीबहिनीलाई दक्षिणा, वस्त्र दिइन्छ भने दाजुभाइलाई मसला रोटी दिई मनाइने भाइतिहारको महिमा उच्च छ ।
यसरी मानिसलाई पशुभन्दा पृथक राखी दाजुभाइ–दिदीबहिनीप्रतिको मायाको डोरोले डोहो¥याइदिने परम्परा हो, भाइटीका । नेवार समाजमा अण्डा माछा, मिठाइका परिकार चिउरा मासुसहितको सगुन दिएर दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई पूजा गरिन्छ भने अन्य समुदायमा दाजुभाइलाई यमराजको छायाँ नपरोस भन्दै मूल ढोकामा ओखर फुटाएर लामो आयुको कामना गर्दै मिठाइ, फलफूल खुवाएर भाइपूजा गर्ने परम्परा रहेको पाइन्छ ।
