मनलाई शिक्षित गरेर हृदयलाई शिक्षित नगरेसम्म शिक्षा अधुरो रहन्छ । -अरिस्टोटल
कन्फ्युसियसले भनेका छन्- शिक्षाले आत्मविश्वास दिन्छ, आत्मविश्वासले आशा दिन्छ र आशाले शान्ति ल्याउँछ ।
शिक्षालाई शक्तिशाली हतियार मानिन्छ, जसले समाजलाई रूपान्तरण पनि गर्न सक्छ वा नष्ट पनि गर्न सक्छ । यसै प्रसंगमा फ्रेइरे (१९७०) ले शिक्षा प्रयोगको स्वरूपअनुसार मानिसलाई स्वतन्त्र पनि बनाउँछ, दमन पनि गर्छ भन्ने तर्क गरेका छन् । यसरी हेर्दा शिक्षा बहुमूल्य हीराजस्तै हो जसको प्रत्येक पाटो फरक-फरक आयामलाई प्रतिनिधित्व गर्छ- दार्शनिक, संज्ञानात्मक, सामाजिक, प्रविधिक, आलोचनात्मक, रूपान्तरणकारी र भावनात्मक ।
दार्शनिक आयाम
शिक्षा केवल ज्ञान दिने कुरामात्र होइन, यसले जीवनलाई मूल्य, अर्थ र दृष्टिकोण दिन्छ । यसले मानिसलाई किन शिक्षा आवश्यक हो, शिक्षाले जीवनलाई कस्तो बनाउँछ भन्ने कुरामा गहिरो विचार गर्न लगाउँछ । युनेस्को (२०२३) ले शिक्षालाई ‘मूलभूत मानवअधिकार र दिगो विकास, स्वास्थ्य र स्वतन्त्रताको आधार’ भनेको छ । यसैगरी, ड्युयी (२०१८) ले शिक्षा जीवनको तयारीमात्र नभई जीवन नै हो भनेका छन् । नेपाल सरकारले ल्याएको शिक्षा नीति (२०७६) ले पनि शिक्षा रोजगारका लागिमात्र नभई नैतिकता, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचान निर्माण गर्ने आधार हो भन्ने मान्यता दिएको छ । यसरी दार्शनिक दृष्टिकोणका आधारमा शिक्षाले मानिसलाई नैतिक मूल्य, जीवन दृष्टि र सामाजिक भूमिकाबारे आत्मअन्वेषण गर्न प्रेरित गर्छ ।
नेपालमा अहिले सार्वजनिक विद्यालयहरूमा पनि कम्प्युटर, प्रोजेक्टर र इन्टरनेट सुविधा पुग्न थालेका छन् । केही विद्यालयमा स्मार्टबोर्ड प्रयोग गरेर डिजिटल सामग्री पढाइ भइरहेको छ । यसले केवल सिकाइलाई सहजमात्र बनाएको छैन, बरु सहर र गाउँबीचको शैक्षिक असमानता घटाउने सम्भावना पनि देखाएको छ । प्रविधिक आयामले शिक्षालाई समावेशी, आधुनिक र भविष्यमुखी बनाउन मद्दत गर्छ ।
संज्ञानात्मक आयाम
शिक्षा केवल तथ्य र ज्ञान जम्मा गर्ने प्रक्रियामात्र होइन, सोच्ने, तर्क गर्ने र प्रश्न गर्ने क्षमता विकास गर्ने साधन हो । ड्युयी (१९१६) ले लोकतान्त्रिक समाजलाई बलियो बनाउन सोच्ने, प्रश्न गर्ने र विवेचना गर्ने विद्यार्थी आवश्यक छ भनेका छन् । त्यस्तै, फ्रेइरे (१९७०) ले शिक्षाले विद्यार्थीलाई समाजसँग आलोचनात्मक रूपमा संलग्न हुन सिकाउनुपर्ने उल्लेख गरेका छन् । तर, नेपालमा अझै पनि कक्षाकोठा परीक्षा केन्द्रित र रटन्ते अभ्यासले भरिएका छन् । धेरैजसो शिक्षक र अभिभावकको विश्वास छ कि रटन्ते अभ्यासले विद्यार्थीलाई बढी ज्ञान दिन्छ ।
यद्यपि, नेपालले क्षमताआधारित पाठ्यक्रम विकास गरेको भए पनि त्यसलाई व्यवहारमा लागू गर्न अझै कठिन छ । यसले देखाउँछ कि शिक्षा केवल ज्ञानमूलक नभई विवेकी, समस्या समाधान गर्न सक्ने र लोकतान्त्रिक चेतनायुक्त नागरिक बनाउनुपर्ने हो ।
सामाजिक आयाम
शिक्षा सामाजिक सम्बन्ध निर्माण गर्ने प्रक्रिया हो । विद्यार्थी विद्यालयमा केवल किताब पढ्दैनन्, उनीहरू साथीहरूसँग सहकार्य गर्छन्, संवाद गर्छन्, विविधतालाई सम्मान गर्न सिक्छन् । भायगोत्स्की (१९७८) ले सिकाइलाई सामाजिक अन्तरक्रिया र सहकार्यसँग जोड्दै, शिक्षा संवाद र सहकार्यमार्फत सम्भव हुन्छ भनेका छन् । ड्युयी (२०१८) ले पनि शिक्षा ज्ञानसँगै सामाजिकीकरणको प्रक्रिया हो भनेका छन्- मानिससँग मिलेर बस्न, सहयोग गर्न र एकअर्काको सम्मान गर्न सिकाउने ।
नेपालमा शिक्षा विविध जातीय, भाषिक र सांस्कृतिक समूहबीच सामाजिक एकता ल्याउने साधनका रूपमा प्रयोग हुँदै आएको छ । नेपालको संविधान (धारा ३१.५) ले मातृभाषामा शिक्षा पाउने अधिकार सुनिश्चित गरेको छ । यद्यपि, नीतिस्तरमा विविधतालाई सम्मान गर्ने प्रयास भए पनि स्रोतसाधनको कमी, भौगोलिक अवरोध र कमजोर नेतृत्वका कारण यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । विद्यालयमा विद्यार्थीले केवल शैक्षिक विषयमात्र होइन, सामाजिक जीवन जिउने तरिका पनि सिक्छन् । यसरी शिक्षा समाजमा सहअस्तित्व र सहकार्यको अभ्यास गराउने आधार हो ।
प्रविधिक आयाम
२१औं शताब्दीमा शिक्षा प्रविधिविना अपूर्ण छ । ओइसिडी (२०२४) ले डिजिटल सीपलाई शिक्षाको आधारभूत उद्देश्य भनेको छ भने श्यग (२०२५) ले भविष्यको शिक्षा प्रविधिमै आधारित हुने बताएका छन् । सबैले सम्झेको कोभिड-१९ महामारीले शिक्षा क्षेत्रमा ठूलो चुनौती ल्यायो । विद्यालय बन्द हुँदा विद्यार्थी घरमै थुनिनुपर्यो । तर, यसले नयाँ अवसर पनि ल्यायो- अनलाइन शिक्षा र डिजिटल पूर्वाधार विकासको आवश्यकता स्पष्ट भयो ।
नेपालमा अहिले सार्वजनिक विद्यालयहरूमा पनि कम्प्युटर, प्रोजेक्टर र इन्टरनेट सुविधा पुग्न थालेका छन् । केही विद्यालयमा स्मार्टबोर्ड प्रयोग गरेर डिजिटल सामग्री पढाइ भइरहेको छ । यसले केवल सिकाइलाई सहजमात्र बनाएको छैन, बरु सहर र गाउँबीचको शैक्षिक असमानता घटाउने सम्भावना पनि देखाएको छ । प्रविधिक आयामले शिक्षालाई समावेशी, आधुनिक र भविष्यमुखी बनाउन मद्दत गर्छ ।
आलोचनात्मक आयाम
शिक्षाले विद्यार्थीलाई केवल ज्ञान दिनु हुँदैन, बरु प्रश्न गर्न, बहस गर्न र समस्यालाई आलोचनात्मक दृष्टिले विश्लेषण गर्न प्रेरित गर्नुपर्छ । बटेस (२०२५) ले असाइनमेन्ट, बहस, समस्या समाधान र वास्तविक जीवनका अभ्यासमार्फत आलोचनात्मक सोच विकास हुन्छ भनेका छन् । तर नेपालमा शिक्षक-विद्यार्थीबीचको पदानुक्रमले विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्न हतोत्साहित गरेको छ ।
यदि आलोचनात्मक शिक्षण नेपालमा लागू गर्न सकियो भने विद्यार्थीले वैदेशिक रोजगारी, वातावरणीय संकट, संघीयता वा बेरोजगारीजस्ता सामाजिक मुद्दाबारे बहस गर्न सक्ने छन् । यसले विद्यार्थीलाई प्रश्न गर्न, नयाँ दृष्टिकोण विकास गर्न र लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउन योगदान पुर्याउने छ ।
शिक्षाको सम्पूर्ण सम्भावना उपयोग गर्न शिक्षक तालिममा सुधार, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान, र प्रविधिक पूर्वाधारमा लगानी गर्न आवश्यक छ । शिक्षा केवल व्यक्ति होइन, समाज रूपान्तरण गर्ने साधन हो भन्ने कुरा हृदयमा राखेर अघि बढ्नुपर्छ ।
रूपान्तरणकारी आयाम
शिक्षाले मानिसलाई मात्र होइन, समाजलाई पनि रूपान्तरण गर्ने शक्ति बोकेको छ । मिडियम (२०२४) ले शिक्षालाई समाज परिवर्तन गर्ने शक्तिशाली एजेण्ट भनेको छ भने ग्रीन (२०२२) ले शिक्षा, कल्पना र विचारहरूले व्यापक सामाजिक रूपान्तरण ल्याउन सक्छन् भनेका छन् ।
नेपालको इतिहासमै शिक्षाले रूपान्तरणकारी रूपमा कार्य गर्दै आएको छ । राणाकालमा शिक्षा सीमित वर्गका लागिमात्र थियो । उनीहरूको डर थियो कि जनता शिक्षित भएमा शासनको विरुद्धमा उठ्ने छन् । २००७ सालमा प्रजातन्त्र आएपछि विद्यालय स्थापना हुँदै गए र शिक्षा जनसाधारणसम्म फैलन थाल्यो । सुरुमा विद्यार्थीलाई पढ्ने ठाउँ र शिक्षकलाई पढाउने पूर्वाधारको कमी थियो । तर अहिले स्मार्टबोर्ड, इन्टरनेट र डिजिटल सामग्रीको प्रयोगले शिक्षणलाई सजिलो र प्रभावकारी बनाएको छ । यसरी शिक्षा समाजलाई निरन्तर रूपान्तरण गर्दै आएको छ ।
भावनात्मक आयाम
शिक्षा केवल मस्तिष्कको कुरा होइन, हृदयको पनि कुरा हो । मुनीओज-ओलिभर (२०२२) ले भावनात्मक रूपमा दक्ष शिक्षकले विद्यार्थीको भावनात्मक आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्न सक्ने बताएका छन् । प्याटी र स्टर्न (२०२५) ले भावनात्मक बुद्धिमताले नेतृत्व, स्थायित्व र सामूहिक कल्याण बढाउने बताएका छन् ।
तर नेपालमा विद्यार्थीको भावनात्मक पक्षलाई सामान्यतया बेवास्ता गरिन्छ । विद्यार्थीहरूलाई परीक्षा तनाव, प्रतिस्पर्धा र सामाजिक दबाबले मानसिक स्वास्थ्यमा असर गर्छ । अहिले जीवनकौशल शिक्षा कार्यक्रममार्फत सहानुभूति, आत्मचेतना र लचिलोपनजस्ता विषयलाई अलिकति जोड दिइएको छ । तर शिक्षक तालिममा यो पक्ष अझै न्यून छ । यदि भावनात्मक शिक्षा पाठ्यक्रममा व्यवस्थित रूपमा समावेश गरियो भने विद्यार्थीको शैक्षिक उपलब्धिमात्र होइन, सम्पूर्ण जीवन नै सुदृढ हुने छ ।
निष्कर्ष
यसरी शिक्षा बहुमूल्य हीराजस्तै हो, जसका सात पाटो (दार्शनिक, संज्ञानात्मक, सामाजिक, प्रविधिक, आलोचनात्मक, रूपान्तरणकारी र भावनात्मक)ले मात्र यसको सम्पूर्णता सुनिश्चित गर्छन् । नेपालमा नीतिस्तरमा प्रगतिशील दृष्टिकोणहरू भए पनि कार्यान्वयनमा चुनौती रहँदै आएको छ ।
शिक्षाको सम्पूर्ण सम्भावना उपयोग गर्न शिक्षक तालिममा सुधार, सांस्कृतिक विविधताको सम्मान, र प्रविधिक पूर्वाधारमा लगानी गर्न आवश्यक छ । शिक्षा केवल व्यक्ति होइन, समाज रूपान्तरण गर्ने साधन हो भन्ने कुरा हृदयमा राखेर अघि बढ्नुपर्छ ।
महात्मा गान्धीले भनेजस्तै- भोलि मर्ने भएझैँ जिउ, तर सधैं बाँच्ने भएझैँ सिक ।
