उद्यम सञ्चालन गर्नासाथ अन्यत्र जागिर गरेको जस्तो सुरुमै आम्दानी आइ हाल्दैन । सुरु-सुरुमा आम्दानी न्यून हुन्छ, आम्दानी नै हुँदैन, घाटै सहनु पर्दछ, आफ्नो जीविकोपार्जन तथा परिवारको जीवन धान्न पनि गाह्रो हुन्छ । त्यस्तै आम्दानी नियमित पनि हुँदैन । उद्यमीले प्रारम्भिककालमा धेरै खर्च वा लगानीकै सामना गर्नुपर्दछ । अरुलाई तलब तथा कमिसन बाँडेर बचेकोमात्र उद्यमीले पाउँदछन् । यसरी साँच्चै भन्नुपर्दा व्यवसायलाई टिकाइराख्न तथा आफ्नै जीवन धान्न व्यवसायीले ठूलै संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ ।
उद्यमशीलता यस्तो प्रक्रिया एवं श्रेस्ता हो, जसको माध्यमबाट व्यक्तिगत पहिचान, अवसरहरु वितरित संसाधनहरु र मूल्यको सृजना गर्न सकिन्छ । त्यस्तो खालको मूल्यको सृजना समस्याको पहिचानमार्फत परिवर्तनका लागि गरिएको हुन्छ । जहाँ उद्यमीले समस्या तथा अवसरहरु देख्ने गर्दछ र त्यसलाई पहिचान गरी उसले समस्याको प्रभावकारी समाधान खोज्ने गर्दछ । उद्यमीले बजार क्षेत्रमा देख्ने अवसरहरु र ती अवसरलाई प्राप्त गर्न सक्ने श्रेयता र त्यही श्रेयता उचित समयमा उचित ठाउँमा गर्न सक्ने कौशलताबाट उसको उद्यमशीलता झल्कन्छ । ती समस्याहरुको समाधान गर्दै मूल्य सृजना गर्ने काम नै उद्यमशीलता हो ।
अर्को शब्दमा उद्यमीले गर्ने वा व्यवसायीले गर्ने हरेक काम र उसले चाल्ने कदम नै उद्यमशीलता हो । जुन सधैं उसको सिर्जनशीलता, अनुसन्धान र आर्थिक रुपान्तरण एवं वित्तीय सुधारका लागि एउटा अनुसन्धान, अन्वेषण एवं आविष्कार बन्न सक्छ ।
उद्यमी शब्द वास्तवमा अंग्रेजीमा ‘इन्टरप्रेनर’ फ्रान्सिसी भाषाबाट लिइएको हो । यस शब्दको मूल अर्थ हो, यस्तो आर्थिक नेता जो, नयाँ वस्तुहरु, नयाँ प्रविधि तथा पूर्तिका लागि स्रोतहरुलाई सफलतापूर्वक परिचालित गरेर सुअवसर बनाउने योग्यता राख्दछ । जसले आवश्यक संयन्त्र तथा साधन, प्रविधि र श्रम शक्तिलाई एक ठाउँमा ल्याउँछ र जसले संगठित गरेर कारोबार चलाउनेसमेत क्षमता राख्दछन् । देशको आर्थिक तथा राजनीतिक प्रणाली जे सुकै होस् । तर आर्थिक विकासका लागि उद्यमी एकदमै आवश्यक छ, समाजवादी राज्यमा राज्य आफैं उद्यमकर्ता हुन्छ । तर नेपालजस्तो अल्पविकसित देशहरुमा यही स्थिति रहन्छ, किनभने यस्ता देशहरुमा पनि निजी उद्यमकर्ताले जोखिम उठाउन संकोच गर्दछन् । जोखिम लिन संकोच मान्दछन् । जुन नयाँ उद्योगहरुसँग सम्बन्ध रहन्छ । उन्नत पुँजीवादी समाजहरुमा निजी उद्यमीहरुले नै समाजको विकासमा महत्वपूर्ण कार्य गर्दछ ।
केही अर्थशास्त्रीहरुको भनाइअनुसार उद्यमीको कार्य जोखिम उठाउने र अनिश्चितताको स्थितिमा काम गर्नु हो । केही अर्थशास्त्रीहरुको भनाइअनुसार उद्यमीको कार्य उत्पादक साधनहरुमा तालमेल स्थापित गर्नु हो । कुनै पनि व्यापारी उद्यमीको प्रमुख कार्यकर्ता उद्यमी नै रहेको हुन्छ, किनभने उद्यमीविना उद्योगको सञ्चालन गर्न सकिँदैन । ब्रेलब्रोनले ठिकै भनेको छ कि, निजी उद्यमी दीर्घकालीन आर्थिक विकासको अनिवार्य अंग हो, लाभबाट प्रेरित र नयाँ तरिकाको पहिचान गर्नमा उद्यमीको योग्यता, क्षमता र तत्परता आर्थिक विकासमा अत्यन्त महत्वपूर्ण छ । उद्यमीको प्रमुख कार्य उत्पादनको नयाँ तरिकालाई परिचालन गर्नु र स्थानीय उपभोगलाई अनुकूल बनाउनु हो ।
अर्थव्यवस्थामा वस्तुको मूल्य र लागतको ज्ञान हुनु पनि उद्यमीका लागि महत्वपूर्ण छ । किनभने, यसबाट उपलब्ध साधनहरुको सर्वोत्तम उपयोग गर्ने र उपयोग गरेर उत्पादकत्व बढाउनमा सहयोग गर्दछ । उद्यमी साधन सम्पन्न, मितव्ययी र परिश्रमी भएमा देशको आर्थिक विकासमा व्यापक प्रभाव पर्दछ । अर्थव्यवस्थामा पुरानो प्रविधिको स्थानमा नयाँ प्रविधिको उपयोग गरेमा भौतिक उन्नति हुने सम्भावना बढी रहन्छ र मानिसहरुको जीवनस्तरमासमेत सुधार हुन जान्छ । उद्यमी उच्च शिक्षा प्राप्त, प्रशिक्षित तथा कुशल व्यक्ति भएमा अरुसँग नभएको गुण यस्तो उद्यमीमा रहेको हुन्छ ।
असल उद्यमीमा हुनुपर्ने गुण
(१) त्यस्तो उत्साही, साधन सम्पन्न, नयाँ सुअवसरप्रति जागरुक, बद्लिँदो परिस्थितिअनुकूल समायोजन गर्ने योग्यता राख्दछ र परिवर्तन तथा विस्तार गर्नमा समेत जोखिम उठाउन तरा रहन्छन् ।
(२) त्यस्तो उद्यमी, जसले प्रद्योगिकीय परिवर्तन आरम्भ गर्दछन् र आफ्नो उत्पादनको तरिकालाई सुधार गर्दछन् ।
(३) त्यस्तो उद्यमी, जसले उद्योगको परिमाणलाई बढाउँछ र उसले अरुसँग सम्बन्ध राखेर काम गर्दछन् र आफ्नो लाभबाट प्राप्त पुँजीलाई फेरि अरु ठाउँमा लगानी गर्दछन् ।
एउटा उद्यमीमा हुने गुण तथा उद्यमशीलताको विस्तृत व्याख्या गरिएको छ । जसअनुसार उद्यमशीलता समाज परिवर्तन गर्ने लक्षण हो । एउटा उद्यमी अन्वेषक तथा खोजकर्ता पनि हो, किनभने उसले नयाँ-नयाँ सम्भावनाको खोज गर्दछ । नयाँ विधि तथा नयाँ वस्तु तथा सेवा पत्ता लगाउँछ । साथै, उसले त्यस्ता नयाँ वस्तु, सेवा वा विधिको उपयोग गरेर व्यावसायिक ढंगले उत्पादन सुरु गर्दछ । एउटा उद्यमीले स्रोत जुटाउँछ, क्षमतावान् कामदार जुटाउँछ र स्वयं तिनीहरुलाई नेतृत्व दिएर व्यावसायिक उत्पादन सुरु गर्दछ । तर सबै अन्वेषक वा खोजकर्ता उद्यमी हुँदैनन् । किनभने अन्वेषकले नयाँ वस्तु, सेवा वा विधिमात्र पत्ता लगाएर पनि छाड्न सक्दछ । त्यसपछिको व्यावसायिक क्रियाकलाप उद्यमीले गर्दछ । उद्यमी र अन्वेषकबीचको अन्तरसम्बन्ध संयुक्त राज्य अमेरिकाको फोर्ड मोटर कम्पनीको दिइएको उदाहरणबाट अझ स्पष्ट हुन्छ ।
आजको युग औद्योगिक युग हो । जटिल उद्योग व्यवसायलाई एउटा सुनिश्चित मार्ग प्रदान गर्न त्यसलाई सञ्चालन, निर्देशन र नियन्त्रण गर्न संगठनको ठूलो भूमिका छ । पुँजीवादी, समाजवादी र मिश्रित यी तीनै व्यवस्थाको उत्पादन कार्यका लागि संगठनको ठूलो महत्व छ । उद्योग व्यवसायमा उत्पादन कार्यका लागि योजना तयार पार्न, उत्पादनका साधनहरुको व्यवस्था गर्न संगठनको विशेष महत्व छ । संगठनकर्ताको कुशलतामा नै उत्पादन निर्भर रहन्छ ।
श्रम विभाजनको सिद्धान्तबमोजिम प्रत्येक श्रमिकलाई सुहाउँदो काम दिने, काम गर्नेलाई असल औजार र उपयुक्त स्थानको बन्दोबस्त गर्ने, कामको राम्ररी रुटिन मिलाउने, हिसाबको राम्रो व्यवस्था गर्ने इत्यादि धेरै किसिमको जिम्मेवारी पनि उद्यमीमाथि नै परेको हुन्छ । श्रम विभाजनको मुख्य कारणबाट नै उद्यमीको उदय हुनुको मुख्य कारण हो भन्न सकिन्छ । श्रम विभाजन यति जटिल हुँदै गइराखेको छ कि उत्पादनको काम धेरै व्यक्ति र विभागहरुमा बाँडिएको हुन्छ । सबैको काममा सामञ्जस्य स्थापित गर्नलाई पनि उद्यमीको आवश्यकता पर्दछ ।
कुनै पनि देशको औद्योगिक तथा आर्थिक विकासमा उद्यमशीलताले अत्यन्त महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको हुन्छ । खासगरी उद्यमशीलताले नयाँ-नयाँ उद्योग व्यवसायलाई जन्म दिन्छ । आज अमेरिका, एसिया, जापान, जर्मनीजस्ता विकसित देशहरुको विकासको कारण नै उद्यमशीलता बनेको छ । उद्यमीहरु सधैं केही काम गरौं भन्नेखालका सक्रिय जाँगरिलो र अभिलाषा भएका हुन्छन् फलस्वरुप तिनीहरुले श्रम, पुँजी, प्रविधि तथा प्राकृतिक साधन स्रोतको पूर्ण उपयोग गर्न मद्दत पु¥याउँदछन् ।
विकास भन्ने कुरा त्यसै आँगनमा आउँदैन । त्यसलाई विकासको संवाहक चाहिन्छ । त्यस्तो संवाहक नै उद्यमी हो । उद्यमीले सधैं अवसरहरुको खोजी गरिरहन्छ । उसले ती कुराहरु देख्दछ, जो अरुले देख्दैनन् । त्यसपछि त्यस्ता अवसरहरुलाई मुनाफामा परिणत गर्ने प्रयत्न उसले गर्दछ । सबैभन्दा ठूलो कुरा त उसले उत्पादन वा सृजना गर्दछ । नयाँ उद्यमीको प्रवेशबाट उत्पादन वृद्धि हुने, उत्पादन वृद्धिबाट सम्पूर्ण आर्थिक गतिविधि बढ्ने र यसबाट उद्योग व्यवसायको बचत वृद्धि हुने, सो बचत पुनःलगानी गरी उत्पादन वृद्धिको प्रक्रिया अझ तीव्र हुने हुँदा उद्यमको मूल्यवृद्धि हुन जान्छ । यस प्रक्रियाबाट बजारमा सेयरको मूल्य बढ्न जान्छ र यो निरन्तर कायम रहने प्रक्रिया हो ।
उद्यमी अर्थात् उद्यमशीलताले जनतासँग रहेका निस्क्रिय बचत परिचालन गरेर पुँजी निर्माण बढउँदछ । उद्यमशीलताले नयाँ-नयाँ व्यवसाय वा उद्यममा लगानी गरी राष्ट्रिय पुँजी निर्माणमा नै योगदान पु¥याएको हुन्छ । यसले पैसा भएकाहरुलाई सिर्जनात्मक कार्यमा लगानी गर्न उत्प्रेरित र आकर्षित गर्दछ । उद्यमीहरुले नयाँ व्यवसाय प्रारम्भ गरेर रोजगारीका अवसरहरु सिर्जना गर्दछन् । उनीहरु आफैं, परिवारका सदस्य तथा समाजका अन्य व्यक्तिहरुलाई रोजगारी प्रदान गरेर राष्ट्रको बेरोजगारी समस्या हटाउन ठूलो सहयोग पु¥याउँदछन् । बेरोजगारी हटनाले मानिसको आम्दानी एवं जीवनस्तर बढ्छ ।
आज अल्पविकसित देशहरु बेरोजगारीको ठूलो समस्याबाट पीडित छन् । बेरोजगारी नै राजनीतिक अस्थिरताको जड पनि हो । फुर्सदले मानिसहरुलाई नकारात्मक काम गर्ने बनाइदिन्छ । उद्यमीले मानिसहरुलाई फुर्सद दिँदैन । उद्यमीहरुले देशमा उपलब्ध श्रम, पुँजी, भूमिलगायत प्राकृतिक साधन स्रोत छन्, जो विनाप्रयोग खेर गइरहेका हुन्छन्, त्यसको अधिकतम् सदुपयोग गर्नमा मद्दत पु¥याउँछन् । यसबाट देशको उत्पादन र उत्पादकत्व बढ्दछ । विकसित देशहरुमा अत्यधिक उद्यमीहरु भएको कारण त्यहाँका साधन स्रोतको अधिकतम प्रयोग, उपयोग भएको छ । तर अविकसित देशमा उद्यमीहरुको कमीले गर्दा साधन स्रोतहरु खेर गइरहेका छन् ।
उद्यमीहरुले साधन एवं स्रोतको उपलब्धताका आधारमा देशका विभिन्न भागमा व्यवसायहरु सञ्चालन गर्दछन् । यसबाट देशको विभिन्न क्षेत्रमा समानुपातिक ढंगले औद्योगिक एवं आर्थिक विकासमा मद्दत पुग्दछ । सरकारले पनि पिछडिएका क्षेत्रहरुमा लगानी गरी उद्योगको स्थापना गर्न उद्यमीहरुलाई प्रोत्साहित गर्दछ । यसरी देशका पिछडिएका क्षेत्रहरुको आर्थिक विकास गरी सन्तुलित क्षेत्रीय विकासमा उद्यमीहरुले मद्दत पु¥याइरहेका हुन्छन् । उद्यमीहरुले देशमा धन, आम्दानी तथा राजनीतिक शक्तिको न्यायोचित वितरण गर्न सघाउ पु¥याउँछ । अर्थात् एकै ठाउँमा, एउटै पुँजीपति वर्गमा केन्द्रित हुन दिँदैनन् । धेरै उद्यमी भए भने धेरै उद्यमीहरुमा धन सम्पत्तिको स्वामित्व बाँडिन्छ । त्यस्तै उनीहरुले धेरै भन्दा धेरै सर्वसाधारण, शोषित पीडित, निर्धन व्यक्तिहरुलाई रोजगारी दिन्छन् । यसबाट आय पनि बाँडिन्छ वा एउटै व्यक्तिलेमात्र कमाउने हुँदैन । देशको राजनीतिक शक्ति पनि ठूला-ठूला पुँजीपति उद्योगपति वा व्यापारीहरुबाट मात्र प्रभावित हुन पाउँदैन उद्यमीहरु छरिएर रहँदा देशभर यस्तो राजनीतिक शक्ति पनि बाँडिन्छ ।
उद्यमीहरुले नयाँ-नयाँ उद्योग तथा व्यापार सञ्चालन गरेर अत्यधिक उत्पादन गर्दछन् र निर्यात व्यापारमा पनि संलग्न हुन्छन् । विश्वव्यापीकरणले खुला गरेको विश्वव्यापी व्यापार अवसरको फाइदा उद्यमीहरु भएमामात्र लिन सकिन्छ । विदेशमा नयाँ-नयाँ विक्रय अवसरहरु पत्ता लगाउने, विदेशी मागअनुसार वस्तु वा सेवाका उत्पादन र बिक्री वितरण गर्ने काम उद्यमीहरुले गर्दछन् । यसबाट प्रशस्त विदेशी मुद्राको आर्जन हुन सक्दछ । उद्यमशीलताका कारणले देशमा उद्योग, कलकारखानाहरुको स्थापना हुन्छ । जसबाट देशमा व्यापक औद्योगिकीकरण हुन्छ । देशका जनताले विभिन्न सुविधायुक्त वस्तु वा सेवाहरु सस्तो, सुलभ एवं पर्याप्त मात्रामा उपभोग गर्न पाउँदछन् । बेरोजगारी समस्या हट्दछ ।
कृषिमामात्र निर्भर अत्यधिक जनसंख्यालाई गैरकृषि क्षेत्रतिर स्थानान्तरण गर्न औद्योगिकीकरणबाट नै मद्दत पुग्दछ । उद्यमशीलताले उद्यमीकै व्यक्तित्वको विकास हुन्छ । उसले प्रशस्त आय आर्जन गर्न सक्छ र आफ्नो जीवनशैलीलाई उन्नत बनाउन सक्छ । नयाँ-नयाँ विचार उत्पत्ति गर्ने, नयाँ कामको थालनी गर्ने अनुभवबाट सिक्ने, जोखिम बहन गर्ने शक्तिको वृद्धि हुने, इमान्दारितापूर्ण कामबाट आफ्नो परिवारलाई नै सुखी बनाएर राख्न सक्नेजस्ता फाइदाहरु उद्यमीले प्राप्त गर्न सक्दछ । एक जना उद्यमीले व्यवसाय स्थापना गर्दा अवश्य पनि समाजलाई केही नयाँ कुराहरु दिन खोजेको छ भन्ने बुझिन्छ । त्यस्तो नयाँ कुरामा नयाँ वस्तु हुन सक्छ वा नयाँ उत्पादन विधि हुन सक्छ वा नयाँ बजार पत्ता लगाएको हुन सक्छ ।
नयाँ उद्यम संस्थापनाको क्रममा उत्पादन क्षेत्र, बजार क्षेत्र वा वस्तु क्षेत्रमा नयाँ खोजहरुको सम्भावना रहेको पाइन्छ । किनभने एक जना उद्यमीले सम्पूर्ण बजारको कुनै शोषण नगरिएको क्षेत्रलाई नै शोषण गरेर व्यवसायको सुरुआत गर्ने कुरा सोच्दछ । हालसम्म प्रयोग नभएका कच्चा पदार्थ प्रयोग गरेर वा हालसम्म प्रयोग नभएको उत्पादन विधि प्रयोग गरेर वा हालसम्म प्रवेश नगरिएको बजार प्रवेश गरेर नै नयाँ व्यवसाय सञ्चालन गर्नुपर्दछ । उद्यमशीलताको माध्यमबाट नयाँ उद्यमीको प्रवेश हुने हुँदा दीर्घकालसम्म बजारमा टिकिराख्नका लागि पनि उत्पादनको गुणस्तरीयता कायम हुनुपर्दछ । तसर्थ, यस प्रक्रियाबाट आम उपभोक्तालाई फाइदा पुग्दछ ।
उद्यमशीलताको विकासबाट समाजमा छरिएर रहेको बचत संकलन भई उद्योग व्यवसायमा लगानी हुन जान्छ । त्यस्तै यस्तो लगानी मानव श्रमसाधन विकासमासमेत खर्च गरिन्छ । अर्कोतिर अभावग्रस्त क्षेत्रमासमेत स्रोत परिचालन हुन जान्छ । यी सम्पूर्ण आर्थिक क्रियाकलापबाट थप उत्पादन भई समाजको आवश्यकता पूरा हुन जान्छ । नयाँ व्यवसायको सञ्चालनसँगै यसको असफल हुने सम्भावना पनि गाँसिएको हुन्छ । कुनै व्यवसाय सफल नै हुन्छ भन्ने प्रत्याभूति कसैले दिन सक्दैन । कतिपय जोखिमहरु उद्यमीको आफ्नै ज्ञानको कमीबाट सिर्जित हुन्छन् भने कतिपय अन्य बाहिरी कारणबाट पनि हुन सक्दछ ।
कुनै पनि उद्यमका लागि वित्तको ज्यादै महत्व छ । पुँजीविनाको व्यवसाय कल्पना गर्न सकिँदैन । वित्तलाई व्यवसायको जीवनरक्त भनिन्छ । अतः व्यवसाय सुरु गर्न चाहिने यस्तो महत्वपूर्ण कुरामा महिलाहरुको पहुँच कम हुन्छ । उनीहरु वित्तको अभावमा व्यवसाय गर्न नपाउने हुन सक्छन् । आफ्नै निजी बचतबाट व्यवसाय चलाउनुपर्ने बाध्यता रहन्छ । बैंक तथा वित्तीय संस्थाहरुले पनि महिलाहरुलाई ऋण उपलब्ध गराउन कममात्र प्राथमिकता दिएको पाइन्छ , अतः महिला उद्यमीहरुको प्रमुख समस्या वित्तको अभाव हो । महिला उद्यमीहरुले झेल्नुपर्ने अर्को समस्या कच्चा पदार्थको अभाव हो । विशेषतः साना उद्यमीहरुले कतिपय अवस्थामा थोरै मात्रामा कच्चा पदार्थ नपाइनु र पाए पनि चर्को मूल्य तिर्नुपर्ने हुन जान्छ, जसबाट उत्पादन लागत बढ्न गई उनीहरुको उत्पादनले सीमित बजार पनि गुमाउनुपर्ने हुन जान्छ । कडा प्रतिस्पर्धा पनि महिला उद्यमीहरुका प्रमुख समस्या नै हो ।
उद्यम सञ्चालन गर्नासाथ अन्यत्र जागिर गरेको जस्तो सुरुमै आम्दानी आइ हाल्दैन । सुरु-सुरुमा आम्दानी न्यून हुन्छ, आम्दानी नै हुँदैन, घाटै सहनु पर्दछ, आफ्नो जीविकोपार्जन तथा परिवारको जीवन धान्न पनि गाह्रो हुन्छ । त्यस्तै आम्दानी नियमित पनि हुँदैन । उद्यमीले प्रारम्भिककालमा धेरै खर्च वा लगानीकै सामना गर्नुपर्दछ । अरुलाई तलब तथा कमिसन बाँडेर बचेकोमात्र उद्यमीले पाउँदछन् । यसरी साँच्चै भन्नुपर्दा व्यवसायलाई टिकाइराख्न तथा आफ्नै जीवन धान्न व्यवसायीले ठूलै संघर्ष गर्नुपर्ने हुन्छ ।
