सधैँजसो नयाँबानेश्वर निकै व्यस्त देखिन्छ । नयाँबानेश्वर चोकबाट पुरानो बानेश्वरतर्फ मोडिँदा अर्को चोक आउँछ । चोकबाट अनामनगरतर्फ मोडिने मोडैमा अर्थात् संसद् भवनको गेट अगाडि पिपलको चौतारासँगै आकाशे पुल बनेको छ । यो पुल बनेको निकै समय भइसकेको छ ।
लाखौं करोडौं खर्चेर बनेको यो पुल सुनसान देखिन्छ भने पुलमुनि मानिसहरूको दोहोरो लस्कर देखिन्छ ।पैदल यात्रुहरू निकै हतार–हतारमा यताउता गरिरहेका छन् । सबैजना आ–आफ्ना कार्यमा व्यस्त छन् । कोहीसँग कसैलाई बोल्ने फुर्सद छैन । विभिन्न पेसा, व्यवसायसँग सम्बन्धित मानिसहरूको बिहानदेखि नै चहलपहल सुरू भइसक्छ ।
यो क्रम साँझ नपरेसम्म यत्तिकै चलिरहन्छ । त्यसैले पनि हुनुपर्दछ, यहाँ निकै व्यस्त सहरको रूपमा लिन सकिन्छ । यस्तै हतारले होला मानिसहरूले आकाशे पुलको प्रयोग गर्न नरुचाएको । हरेक मानिसलाई हतार हुन्छ, अरुभन्दा आफू गन्तव्यमा चाँडो पुग्ने दाउ सबैको हुन्छ । यस्तै हतारका कारण सडक दुर्घटना परी ज्यानसमेत गुमाउनुपरेका घट्नाका साक्षी हामी बनिरहेका छौं ।
तर, हतारलाई केही फुर्सदिलो बनाउने हो भने मानवीय जोखिम मोल्नुपर्ने अवस्था आउँदैन ।निकै व्यस्त रहने नयाँबानेश्वर चोकमा पैदलयात्रीलाई सडक वारपार गर्न सहज, सुरक्षित र सरल बनाउन आकाशे पुल बनाइएको हो । तर, आकाशे पुलको उपयोग गर्ने पैदलयात्री भने कमै मात्रा देखिन्छन् । सडक वारपार गर्न सहज र सुरक्षित हुने हुनाले सरकारले लाखौँ करोडौँ खर्चेर आकाशे पुल निर्माण गरेको हुन्छ ।
केही चेतनशील व्ब्यक्तिहरूलेबाहेक उक्त पुलको प्रयोग सायदै गरेको देखिँदैन । प्रयोग गर्नेमा पनि पाका उमेर समूहका मानिसहरू बढी देखिन्छन्, जो सडकमा सवारी चापको अवस्था देख्दा जबरजस्ती वारपार गर्न असहज महसुस गर्छन् । ती बाहेक अधिकांश युवापुस्ता जो स्कुल कलेज पढ्ने पोसाकमा रहेका पैदलयात्रुले भने आकाशे पुलमुनिकै व्यस्त सडक जबरजस्ती रूपमा सवारीसाधनलाई रोक्न निर्देशन दिइ वारपार गरिरहेको देखिन्छ । पढेलेखेका युवायुवतीले नै आकाशे पुल चढ्न जाँगर चलाउँदैनन् ।
माथि आकाशे पुल पैदलयात्रीलाई कुरेर बसेको छ तर पुलमुनिकै बाटो प्रयोग गरिरहेको देख्न सकिन्छ । यसले हाम्रो शिक्षा प्रणाली कतिको चेतनशील छ भन्ने प्रश्न उठाउँछ । किन मानिसहरू आकाशे पुलको प्रयोगलाई झन्झटिलो मान्छन् ? यसको पूर्णउपयोग गरिँदैन भने चेतना अभिवृद्धिका कार्यक्रम किन सञ्चालन नगर्ने ? ट्राफिक प्रहरीले आकाशे पुलको प्रयोग गर्न तलको बाटोमा डोरीले बाँधेर राख्दा पनि पैदलयात्रीहरू त्यही डोरी नाघेर, ट्राफिकको आँखा छलेर बाटो काट्न तयार तर पुलबाट सडक वारपार गर्न भने निकै झिजो मानिरहेको स्पष्ट देख्न सक्छौं । मानवीय चेतना र सडक सुरक्षाको विषयमा आममानिस कहिले संवेदनशील बन्ने ?
बानेश्वरको आकाशे पुल त एउटा उदाहरण मात्र हो । सहरका अधिकांश आकाशे पुलको अवबस्था यस्तै छ । प्रयोग प्रायः शून्यजस्तै देखिन्छ । काठमाडौं उपत्यकाभित्र मुख्य–मुख्य चोकहरूमा पैदलयात्रीको सहजताका निम्ति यस्ता आकाशे पुलहरू बनेका छन् । तर, प्रयोग भने बानेश्वर चोकको जस्तै छ । चक्रपथभित्रका बानेश्वर, चाबहिल, माइतीघर, भद्रकाली, सुन्धारा, न्युरोड, असन, जमल, रत्नपार्कलगायत स्थानका आकाशे पुलको पूर्णरूपमा प्रयोग भएको देखिँदैन । यससँगै चक्रपथमा पनि आकाशे पुलहरू रहेका छन् । ती पुल भने केही हदसम्म प्रयोग भएको देख्न सकिन्छ ।
मोसफलका सहरहरूमा पनि आकाशे पुलहरू छन् तर तिनका प्रयोग पनि राजधानीको जस्तै छ । बाध्यात्मक अवस्थामाबाहेक आकाशे पुलको प्रयोग गरेको देखिँदैन । आकाशे पुल व्यवसाय गर्ने थलो बनेको छ भने प्रचारप्रसार गर्ने उपयुक्त स्थान । विभिन्न दलको आमसभाको प्रचारप्रसार गर्ने उपयुक्त थलो बनेका छन् आकाशे पुलहरू । त्यतिमात्र होइन विभिन्न स्वदेशी उत्पादनका वस्तुहरूको प्रचार गर्ने होर्डिङबोर्ड जडान गर्ने ठाउँसमेत बनेको छ । व्यावसायिक तथा व्यापारिक प्रयोजनमा मात्र सीमित बनेको छ । फुटपाथ व्यापारीका लागि एक सुरक्षित स्थानसमेत बन्न पुगेको ।
तर, जुन प्रयोजनका निमित्त बनाइएको हो त्यो प्रयोजनको भने पूर्णरूपमा पालना हुन नसकेको देखिन्छ ।‘विस्तारै गए अवश्य पुगिन्छ, हतार गरे भन्न सकिन्न’ भन्ने भनाइ ट्राफिक प्रहरीले निकै लामो समयदेखि चलाउँदै आएको नारा हो । जुन नारा सवारीचालक तथा पैदलयात्री दुवैको निमित्त जीवनोपयोगी छ । जीवन रहे पो अरू रहन्छ, जीवन नै नरहे सब बेकार हुन्छ । सडक वारपार गर्न सुरक्षित माध्यम भनेकै आकाशे पुल तथा जेब्रा क्रसिङ नै हो तर ठाउँ–ठाउँमा निर्माण भएका त्यस्ता पुल बेकामे भएका छन् । चेतनशील जमात नै ती संरचनाको उपयोग गर्न झन्झटिलो मान्ने गरेको देख्छौं ।
आजको यही पुस्ताबाट ज्ञान, सीप, अनुभव भावी पुस्तामा पुस्तान्तरण हुने हो तर यो पुस्ता नै चेतनशील भइदिएन भने अहिलका नयाँ र आउने पुस्ताले के सिक्ने ? त्यसैले नागरिकको जीवनसँग सरोकार राख्ने यस्ता विषयको सकरात्मक अनुसरण गर्नुपर्ने आजको टड्कारो आवश्यकता बनेको छ । आकाशे पुल होस् या जेब्रा क्रसिङ पैदलयात्रीकै सुरक्षाका लागि बनाइएको हो भन्ने बुझ्नु र बुझाउन जरूरी छ ।
त्यसो त आकाशे पुलको सही उपयोग हुन नसक्नुमा पैदलयात्रुको मात्र दोष छैन । कतिपय पुलहरू प्रयोगका लागि उपयुक्त बनेका पनि छैनन् । कतिपय पुलहरू अपायक स्थानमा बनेका छन् । पुलमा हुनुपर्ने सरसफाइदेखि सुरक्षाका अन्य व्यवस्थाहरू नहुँदा पनि पैदलयात्रुले त्यसको उपयोग गर्न नसकिरहेको देखिन्छ । रातिको समयमा अझ आकाशे पुलबाट यात्रा गर्न असुरक्षित महसुस गर्नुपर्छ । त्यसैले यी विषयमा सरोकारवाला निकायले ध्यान दिनुपर्छ । कतिपय पुलहरू सडक व्यापारीहरूको कब्जामा पनि देखिन्छ । व्यापारीहरूले पुलभरि सामान फिँजाएर राख्नाले हिँड्नसमेत मुस्किल हुने गर्दछ । यद्यपि, महानगरपालिकाले यस्ता व्यापारीमाथि बेलाबेला निगरानी गर्ने गरेको पाइन्छ ।
पैदलयात्रीको सहजता र सुरक्षाका लागि बनाइएका यी संरचनालाई व्यापारिक थलो बनाइनु कदापि राम्रो होइन ।
राजधानीका आकाशेपुलहरू अपांगतामैत्री छैन । अशक्तता भएका, वृद्धवृद्धाहरूलाई आकाशे पुल प्रयोगमा कठिन हुने गर्दछ । भविष्यमा यस्ता संरचनाहरूलाई पनि सबैले उपयोग गर्नमिल्ने बनाउन सरकारी निकायमा रहेका सरोकारवाला अधिकारीहरूको ध्यान जान जरूरी छ । विकास भनेको सबैको सुविधाका लागि हुनुपर्छ । सबैले समान अवसर पाउनुपर्छ । सबैले उपयोग गर्न नपाउने विकासे संरचनाले सीमित समूहलाई फाइदा गरे पनि बाँकी पीडित बनिरहनुपर्ने अवस्थालाई राम्रो होइन ।
बनिसकेका संरचनाहरूको सुधार गर्दै जाने कार्य सरकारको योजनामा पर्नुपर्छ । र, ती संरचनाहरूको उचित उपयोगमा जनता स्वयं पनि सचेत हुन जरूरी छ । आकाशे पुल मेरै सुरक्षाका लागि बनाइएको हो भन्ने बुझाइ सबैमा हुनुपर्छ । प्रयोग गर्न असहजता भए सरोकारवाला निकायलाई यस विषयमा सचेत गराउनुपर्छ । यी संरचना हामीले तिरेको करबाटै खर्च गरेका बनेका हुन् । त्यसैले यसको सही सदुपयोग गर्नुपर्छ ।
सडकलाई सुरक्षित बनाउन प्रत्येक नागरिकको हात हुन्छ । सडक सुरक्षाकै लागि निर्माण गरिएका आकाशे पुलको प्रयोग नगर्नु असभ्यताको नमूना मानिन्छ । सभ्य नागरिक बन्ने प्रयास आफैंबाट सुरूआत गर्नुपर्छ । त्यसैले बपाईं हामी सबैले आजैदेखि आकाशे पुलको प्रयोग गरौं र सभ्य नागरिकको परिचय दिऔं । आकाशे पुलको प्रयोगलाई झन्झटिलो नमानौं, यसलाई एउटा अवसरका रूपमा लिऔं, जसबाट हामीलाई स्वयंलाई फाइदा हुन्छ । आकाशे पुलले सुरक्षित यात्राको सुनिश्चितता हुने गर्दछ । आकाशे पुलको प्रयोग गर्ने बानी बसालौं । अरूलाई पनि यो कुरामा सचेत गराऔं । -विनाेद पाैडेल
