आठ दशक लामो इतिहास बोकेको नेपाली कांग्रेस आज नेतृत्वको विवादमा मात्र छैन, आफ्नो राजनीतिक चरित्र पुनर्परिभाषित गर्ने मोडमा पनि उभिएको छ।नेपालको लोकतान्त्रिक राजनीतिक इतिहासमा नेपाली कांग्रेस केवल एउटा राजनीतिक दलको नाम होइन, यो नेपालको आधुनिक राजनीतिक परिवर्तनसँग जोडिएको एउटा लामो संस्था हो। राणा शासनविरुद्धको संघर्षदेखि २००७ सालको परिवर्तन, २०४६ सालको जनआन्दोलन, २०६२/६३ को लोकतान्त्रिक आन्दोलन, शान्ति प्रक्रिया, गणतन्त्र र संविधान निर्माणसम्म नेपाली कांग्रेसले नेपालको राजनीतिक यात्रामा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेको छ।
तर इतिहास जति गौरवपूर्ण छ, वर्तमान त्यति नै चुनौतीपूर्ण मोडमा उभिएको देखिन्छ। नेतृत्व पुस्तान्तरण, संगठनात्मक पुनर्संरचना, वैचारिक स्पष्टता, सुशासन, युवाको सहभागिता र आन्तरिक लोकतन्त्रका प्रश्नसँगै नेपाली कांग्रेस अहिले आन्तरिक विवाद र दुई धारबीचको संघर्षको अवस्थामा पुगेको छ। आगामी महाधिवेशनले पार्टीको नेतृत्व मात्र चयन गर्ने छैन, कांग्रेसको आगामी राजनीतिक चरित्रसमेत निर्धारण गर्ने सम्भावना छ।
जयतु संस्कृतम् र राजनीतिक चेतनाको विस्तार
वि.सं. २००४ साल आसपासको नेपाल राजनीतिक तथा सामाजिक जागरणको चरणमा प्रवेश गरिरहेको थियो। जयतु संस्कृतम् आन्दोलनले तत्कालीन शैक्षिक तथा सामाजिक व्यवस्थामाथि प्रश्न उठाउँदै विद्यार्थी र युवामा नयाँ चेतना विकास गर्यो। यही समय आसपास राणा शासनविरुद्ध राजनीतिक संगठन निर्माण र जनचेतना विस्तारको प्रक्रिया पनि तीव्र हुँदै गयो।
नेपाली कांग्रेसको औपचारिक राजनीतिक आधार भने वि.सं. २००३ मा स्थापित नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेसमा भेटिन्छ। बी.पी. कोइरालाको नेतृत्वमा स्थापित नेपाली राष्ट्रिय कांग्रेस र सुवर्णशमशेरको नेतृत्वमा रहेको नेपाल प्रजातन्त्र कांग्रेसबीच वि.सं. २००६ चैत २७ गते एकीकरण भएपछि नेपाली कांग्रेसको औपचारिक राजनीतिक स्वरूप निर्माण भयो।
त्यसपछि नेपाली कांग्रेस राणा शासनविरुद्धको आन्दोलनमा सक्रिय भयो। वि.सं. २००७ को जनक्रान्तिले नेपालमा राणा शासनको अन्त्य गर्दै प्रजातान्त्रिक राजनीतिक प्रणालीको बाटो खोल्यो। त्यसपछिका दशकमा कांग्रेसले सत्याग्रहदेखि सशस्त्र संघर्षसम्म विभिन्न राजनीतिक संघर्ष गर्यो।
संघर्षदेखि शासनसम्मको यात्रा
२००७ सालपछि कांग्रेसले सरकार सञ्चालनको जिम्मेवारी पनि पायो। तर नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रा लामो समय स्थिर रहन सकेन। वि.सं. २०१७ सालमा राजाले संसद् विघटन गरी राजनीतिक दलमाथि प्रतिबन्ध लगाएपछि कांग्रेस फेरि लामो संघर्षमा प्रवेश गर्यो।
तीन दशक लामो पञ्चायती व्यवस्थाविरुद्धको संघर्षपछि वि.सं. २०४६ सालको जनआन्दोलन सफल भयो। त्यसपछि कृष्णप्रसाद भट्टराईको नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार बन्यो र नयाँ संविधान तथा आमनिर्वाचनको बाटो खुल्यो। २०४८ सालको निर्वाचनमा नेपाली कांग्रेसले बहुमत प्राप्त गर्यो।
त्यसपछि कांग्रेसले उदार अर्थनीति, निजी क्षेत्रको विस्तार, स्थानीय निर्वाचन, ग्रामीण विकास, सहकारी तथा पूर्वाधार विकासलगायतका क्षेत्रमा नीतिगत पहल गरेको आफ्नो आधिकारिक इतिहासमा उल्लेख गरेको छ।तर कांग्रेसको यात्रा सधैँ सहज रहेन। पार्टीभित्रको विवादकै कारण २०५१ सालमा मध्यावधि निर्वाचन भयो र कांग्रेसले बहुमत गुमायो। २०५६ सालमा पुनः बहुमत प्राप्त गरे पनि राजनीतिक अस्थिरता, माओवादी द्वन्द्व र राजतन्त्रसँगको संघर्षले देशलाई नयाँ मोडमा पुर्यायो।
गणतन्त्र र संविधान निर्माणमा कांग्रेस
२०६२/६३ को जनआन्दोलनपछि नेपाल शान्ति प्रक्रिया र गणतन्त्रको दिशामा अघि बढ्यो। नेपाली कांग्रेसका तत्कालीन सभापति गिरिजाप्रसाद कोइरालाले शान्ति प्रक्रियामा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरे। संविधानसभाको निर्वाचन, राजतन्त्रको अन्त्य र संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना हुँदै नेपाल नयाँ राजनीतिक व्यवस्थामा प्रवेश गर्यो।
वि.सं. २०७२ असोज ३ गते तत्कालीन प्रधानमन्त्री सुशील कोइरालाको नेतृत्वमा संविधान जारी भयो। त्यसपछि संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको संस्थागत कार्यान्वयनको चरण सुरु भयो। यसरी हेर्दा नेपाली कांग्रेसको इतिहास मूलतः संघर्ष, परिवर्तन, शासन, पुनः संघर्ष र संस्थागत लोकतन्त्र निर्माणको मिश्रित इतिहास हो।
अबको प्रश्न : कांग्रेस सुध्रिन्छ कि फेरि पुरानै बाटोमा फर्किन्छ?
आज कांग्रेससामु सबैभन्दा ठूलो प्रश्न सरकारमा जाने वा प्रतिपक्षमा बस्नेभन्दा पनि आफ्नो संगठन र राजनीतिक संस्कार कसरी परिवर्तन गर्ने? भन्ने हो।नयाँ पुस्ताले परम्परागत राजनीतिक शैलीमाथि प्रश्न गरिरहेको छ। युवाहरू अवसर, रोजगारी, शिक्षा, प्रविधि, सुशासन र परिणाममुखी राजनीति चाहन्छन्। सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल माध्यमले राजनीतिक जवाफदेहिता पनि पहिलेभन्दा धेरै बढाएको छ।
त्यसैले कांग्रेस सुधारका केही प्रमुख क्षेत्र स्पष्ट देखिन्छनः नेतृत्वमा पुस्तान्तरण र अवसरको न्यायपूर्ण वितरण, आन्तरिक लोकतन्त्रको वास्तविक अभ्यास, गुटभन्दा संस्था बलियो बनाउने संस्कार, योग्य र सक्रिय कार्यकर्तालाई जिम्मेवारी, आर्थिक तथा प्रशासनिक पारदर्शिता, युवाको अर्थपूर्ण सहभागिता, नीति र कार्यक्रम केन्द्रित राजनीति, भ्रष्टाचार तथा सुशासनका विषयमा स्पष्ट संस्थागत नीति, डिजिटल युगअनुकूल पार्टी संगठन, नताको दैनिक जीवनसँग जोडिएका आर्थिक तथा सामाजिक मुद्दामा परिणाममुखी कार्यक्रम आदी।कांग्रेसको आफ्नै आधिकारिक दस्तावेजले पनि बदलिँदो परिस्थितिअनुसार पार्टीलाई परिष्कृत गर्नुपर्ने आवश्यकता स्वीकार गरेको देखिन्छ।
१५औँ महाधिवेशन : नेतृत्व चयनभन्दा ठूलो परीक्षा
अहिले नेपाली कांग्रेस १५औँ महाधिवेशनको प्रक्रियामा छ। पार्टीको आधिकारिक निर्वाचन कार्यतालिकाअनुसार केन्द्रीय महाधिवेशन वि.सं. २०८३ असोज १६ देखि १९ गतेसम्म गर्ने कार्यक्रम छ। त्यसअघि वडा, पालिका, प्रदेशसभा क्षेत्र, प्रतिनिधिसभा क्षेत्र, जिल्ला र प्रदेश तहका अधिवेशन सम्पन्न गर्ने कार्यतालिका सार्वजनिक गरिएको छ।आजसम्म आइपुग्दा हजारौँ वडामा अधिवेशन प्रक्रिया अघि बढिसकेको छ। पार्टीका अनुसार ६,१३२ वडामा अधिवेशन सम्पन्न भएको रिपोर्ट आएको छ। यस प्रक्रियामा महिला, युवा र दलित प्रतिनिधित्वलाई पनि प्राथमिकता दिइएको छ।
तर महाधिवेशनको प्रक्रिया पूर्ण रूपमा विवादमुक्त भने छैन। विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापाको नेतृत्व चयन भएपछि त्यसको वैधानिकता र त्यसपछिको महाधिवेशन सञ्चालनबारे शेरबहादुर देउवा पक्षसँग विवाद कायम रह्यो। सर्वोच्च अदालतले महाधिवेशन रोक्न माग गरिएको अन्तरिम आदेश जारी गर्न अस्वीकार गरे पनि नेतृत्वसम्बन्धी विवादको न्यायिक प्रक्रिया पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन।
१५औँ महाधिवेशन : नियमित अधिवेशन कि राजनीतिक पुनर्जन्म?
कांग्रेसको आगामी १५औँ महाधिवेशन असोज १६ देखि १९ गतेसम्म गर्ने कार्यतालिका अघि बढाइएको छ। तर यसपटकको महाधिवेशन सामान्य सांगठनिक अधिवेशनजस्तो छैन।विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापा नेतृत्वको नयाँ कार्यसमिति बनेपछि पार्टीभित्रको विवाद निर्वाचन आयोगदेखि सर्वोच्च अदालतसम्म पुगेको छ। सर्वोच्च अदालतले यसअघि विशेष महाधिवेशनबाट बनेको नेतृत्वलाई मान्यता दिने फैसला गरेको थियो। तर पछि देउवा पक्षको पुनरावलोकन निवेदनमा सर्वोच्चले निस्सा दिएपछि विवाद फेरि न्यायिक परीक्षणको प्रक्रियामा प्रवेश गरेको छ।
यसले कांग्रेसको संकटलाई कानुनी मात्र होइन, राजनीतिक र संगठनात्मक पनि बनाएको छ।एउटा पक्षले विशेष महाधिवेशनलाई वैधानिक र परिवर्तनको आवश्यकता मानेको छ। अर्को पक्षले त्यसको प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउँदै आफूलाई मूल संस्थापनको निरन्तरता ठानिरहेको छ।
देउवा पुस्ता : योगदान र प्रश्न
शेरबहादुर देउवाको राजनीतिक यात्रा नेपाली कांग्रेसको आधुनिक इतिहाससँग गहिरोसँग जोडिएको छ।उनी लामो समय कांग्रेसको नेतृत्वमा रहे र पटक–पटक प्रधानमन्त्री भए। त्यसैले उनलाई केवल “पुरानो नेतृत्व” भनेर खारेज गर्नु इतिहासप्रति अन्याय हुन्छ।तर लोकतान्त्रिक पार्टीमा कुनै पनि नेतृत्वमाथि प्रश्न उठ्नु पनि स्वाभाविक हो।आजको बहस यही हो लामो राजनीतिक अनुभवलाई कसरी नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने? देउवा स्वयंले सर्वोच्च अदालतमा पुनरावलोकनको बाटो रोजेका छन् र विशेष महाधिवेशनको प्रक्रियामाथि प्रश्न उठाउँदै आएका छन्।उनका समर्थकहरूका लागि यो संस्थागत वैधताको प्रश्न हो।परिवर्तन चाहने कांग्रेसजनका लागि भने यो नेतृत्व पुस्तान्तरणको प्रश्न हो।
दुई धार : संकट मात्र कि सुधारको अवसर?
हाल कांग्रेसभित्र देखिएको दुई धारलाई केवल व्यक्तिगत नेतृत्वको संघर्षका रूपमा बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यसमा पुरानो नेतृत्व शैली र नयाँ पुस्ताको अपेक्षा, संस्थागत निरन्तरता र परिवर्तनको गति, परम्परागत संगठन र नयाँ राजनीतिक संस्कारबीचको द्वन्द्व पनि जोडिएको छ।दुई धार हुनुका केही सकारात्मक सम्भावना पनि छन्।
सम्भावित फाइदा
पहिलो, आन्तरिक प्रतिस्पर्धाले नेतृत्वलाई बढी जवाफदेही बनाउन सक्छ। एउटै नेतृत्व वा समूह लामो समयसम्म चुनौतीविहीन रहँदा संगठनभित्र आत्मसमीक्षाको प्रक्रिया कमजोर हुन सक्छ। दोस्रो, नेतृत्वबीच प्रतिस्पर्धा हुँदा नीति, कार्यक्रम र संगठन सुधारका विषयमा बहस बढ्न सक्छ। तेस्रो, नयाँ पुस्ताका नेताहरूले पुराना संरचनालाई चुनौती दिँदा पार्टीमा पुस्तान्तरणको प्रक्रिया तीव्र हुन सक्छ। चौथो, फरक धारबीचको प्रतिस्पर्धाले कार्यकर्तालाई पनि आफ्नो विचार र राजनीतिक प्राथमिकताका आधारमा निर्णय गर्ने अवसर दिन सक्छ।तर यी सम्भावित फाइदा स्वस्थ आन्तरिक लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धा कायम रहेमा मात्र सकारात्मक परिणाममा परिणत हुन सक्छन्।
सम्भावित बेफाइदा
दुई धारबीचको प्रतिस्पर्धा यदि नीति र विचारको बहसबाट व्यक्तिगत शक्ति संघर्षमा परिणत भयो भने संगठन कमजोर हुन सक्छ।वर्तमान अवस्थामा देउवा पक्षले छुट्टै महाधिवेशन प्रक्रियातर्फ अघि बढ्ने घोषणा गरेको छ भने थापा नेतृत्वको पक्षले आफ्नो महाधिवेशन प्रक्रिया अघि बढाइरहेको छ। यदि समानान्तर संगठनात्मक संरचना स्थायी रूपमा विकसित भयो भने त्यसले कार्यकर्तामा अन्योल, संगठनमा विभाजन र पार्टीको सार्वजनिक विश्वसनीयतामा प्रश्न उत्पन्न गर्न सक्छ।त्यसैले दुई धार हुनु आफैँमा समस्या होइन; दुई धारले संस्थाभन्दा गुटलाई माथि राख्नु समस्या बन्न सक्छ।
कांग्रेसको भविष्य कुन दिशामा?
नेपाली कांग्रेसको भविष्य कुनै एक व्यक्तिको नेतृत्वभन्दा धेरै ठूलो विषय हो। यसको भविष्य पार्टीले आफूलाई समयअनुकूल कति रूपान्तरण गर्न सक्छ भन्ने कुरामा निर्भर रहनेछ।कांग्रेसले आफ्नो ऐतिहासिक विरासतलाई केवल स्मरण गर्ने हो कि त्यसलाई नयाँ पुस्ताको आवश्यकता र आकांक्षासँग जोड्ने हो, मुख्य प्रश्न यही हो। इतिहासले कांग्रेसलाई पटकपटक संकटबाट बाहिर निस्कने अवसर दिएको छ। अहिले पनि त्यस्तै अवसर छ। तर यसपटकको चुनौती केवल सत्ता परिवर्तन वा नेतृत्व परिवर्तन होइन-राजनीतिक संस्कार परिवर्तन हो।
विभाजन होइन, प्रतिस्पर्धाबाट पुनर्निर्माण
नेपाली कांग्रेसको इतिहास हेर्दा आन्तरिक बहस र संघर्ष नयाँ विषय होइन। पार्टीले विगतमा पनि विभाजन, पुनर्मिलन, नेतृत्व परिवर्तन र वैचारिक बहसका धेरै चरण पार गरेको छ।आजको दुई धारलाई पनि कांग्रेसले आफ्नो संगठनात्मक कमजोरी सुधार्ने अवसरका रूपमा प्रयोग गर्न सक्छ। त्यसका लागि दुवै पक्षले एउटा प्रश्नको उत्तर दिनुपर्नेछ-“हामीले पार्टीबाट के पाउने?” भन्दा “देश र जनताका लागि पार्टीले के दिने?”
यदि आगामी महाधिवेशन केवल पद र नेतृत्वको प्रतिस्पर्धामा सीमित भयो भने पुरानो राजनीतिक संस्कार दोहोरिन सक्छ। तर यदि महाधिवेशनले संगठन सुधार, पुस्तान्तरण, आन्तरिक लोकतन्त्र, सुशासन, आर्थिक विकास र नागरिकको बदलिँदो अपेक्षालाई केन्द्रमा राख्यो भने यही संकट कांग्रेसको पुनर्निर्माणको सुरुवात पनि बन्न सक्छ।
बीपीको कांग्रेस र आजको कांग्रेस
बीपी कोइरालाको कांग्रेसको केन्द्रमा लोकतन्त्रसँगै समाजवादको बहस थियो।आज त्यही कांग्रेसले २१औँ शताब्दीको अर्थतन्त्रबारे आफ्नो स्पष्ट दृष्टिकोण दिनुपर्छ।कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डिजिटल अर्थतन्त्र, वैदेशिक रोजगारी, उद्यमशीलता, निजी क्षेत्र, कृषि आधुनिकीकरण, पर्यटन, शिक्षा र स्वास्थ्य यी विषयमा कांग्रेसको स्पष्ट नीति के हो? देशबाट लाखौँ युवा बाहिर गइरहेका बेला कांग्रेसले केवल वैदेशिक रोजगारीको तथ्यांक गन्ने कि देशभित्र अवसर सिर्जना गर्ने आर्थिक नीति पनि प्रस्तुत गर्ने? विश्व अर्थतन्त्र बदलिँदै गर्दा कांग्रेसले २०४८ सालको आर्थिक बहसलाई मात्र दोहोर्याएर पुग्दैन।बीपीको विचारलाई जस्ताको तस्तै दोहोर्याउने होइन; बीपीले जस्तै आफ्नो समयको प्रश्नको उत्तर खोज्ने हो।
यही नै वैचारिक पुनर्जागरणको आधार बन्न सक्छ। अबको कांग्रेसले बी.पी. कोइरालाको लोकतान्त्रिक समाजवाद, गणेशमान सिंहको संघर्षशील राजनीतिक संस्कार, कृष्णप्रसाद भट्टराईको सादगी र गिरिजाप्रसाद कोइरालाको राजनीतिक रूपान्तरणको अनुभवबाट पाठ लिँदै नयाँ युगको अर्थतन्त्र, प्रविधि, रोजगारी, शिक्षा, उद्यमशीलता र सुशासनलाई आफ्नो राजनीतिक एजेन्डाको केन्द्रमा राख्नुपर्ने देखिन्छ।
अन्ततः नेपाली कांग्रेसको आगामी यात्रा एकता कि विभाजनको मात्र प्रश्न होइन। यो पुरानो शैलीको निरन्तरता कि नयाँ राजनीतिक संस्कारको निर्माण भन्ने प्रश्न पनि हो।करिब आठ दशक लामो इतिहास बोकेको कांग्रेसका लागि अबको महाधिवेशन एउटा नियमित सांगठनिक प्रक्रिया मात्र नभई आफ्नो ऐतिहासिक विरासतलाई नयाँ पुस्ताको अपेक्षासँग जोड्ने महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा रहनेछ।
![सिण्डिकेटधारीविरुद्ध व्यवसायीको आक्रोशः २५ व्यवसायीको तस्बिरमा जुत्ता प्रहार [भिडियो]](https://www.prabhabonline.com/uploads/posts/200X200/jutta-prahar-bairo-1789318338.jpg)