नेपाल विविधता र संस्कृतिले भरिएको राष्ट्र हो । हिमाल, पहाड र तराईका बीच फैलिएको यो देश केवल भौगोलिक सुन्दरता र जातीय विविधतामा सीमित छैन, यसको आत्मा त यसकै मौलिक परम्परा र सांगीतिक धरोहरमा बस्छ । त्यही धरोहरमध्ये एक अमूल्य र प्राचीन सम्पदा हो– पञ्चेबाजा । पञ्चेबाजा केवल बाजाको समूह होइन, यो नेपाली समाजको आत्मीय भावना, हर्षको प्रतीक र संस्कृतिको जीवन्त दस्तावेज हो ।
इतिहास र उत्पत्तिको गहिराइ
पञ्चेबाजाको इतिहास नेपालको सांस्कृतिक विकाससँगै नजिकबाट जोडिएको छ । यसको उत्पत्ति लिच्छवीकालसम्म पुग्ने मान्यता पाइन्छ । तत्कालीन समयमा धार्मिक तथा राजकीय समारोहहरूमा सनई, नरसिंगा, ढोलक, झ्याली र दमाहा बजाइन्थ्यो । मल्लकालमा दरबारका उत्सव, देवीदेवताका पूजाआजा र विजययात्रामा पनि यी बाजाहरूको प्रयोग व्यापक थियो ।
तर पञ्चेबाजा दरबारका सीमित प्रचलनमा मात्र रहेन, विस्तारै गाउँघरतिर फैलियो र जनजीवनसँग गाँसियो । ग्रामीण समाजमा विवाह, ब्रतबन्ध, जात्रा, देवपूजा, नाचगान र सामूहिक उत्सवमा यसको अनिवार्य उपस्थिति रहने परम्परा बस्यो । पञ्चेबाजा त्यस समयको सामूहिक जीवनशैली, साझा हर्ष र सामाजिक एकताको प्रतीक बनेर स्थापित भयो ।
संरचना र स्वरको सांगीतिक अर्थ
‘पञ्चे’ शब्दले जनाउँछ पाँच प्रमुख बाजाहरू– सनई, नरसिंगा, ढोलक, झ्याली र दमाहा । यी प्रत्येकको स्वरको अर्थ फरक भए पनि संयुक्तरूपमा उनीहरूले उत्पन्न गर्ने ध्वनि सामूहिक उत्सव र आनन्दको अभिव्यक्ति हो । सनईको मधुर स्वरले शुभ सूचनाको संकेत दिन्छ; नरसिंगाको गम्भीर गर्जनले गौरव र वीरताको भावना जगाउँछ; ढोलक र दमाहाले ताल दिन्छन् भने झ्यालीले रागमा जीवन थप्छ ।
यी सबै मिलेर नेपाली समाजको सामूहिक संगीतको लय निर्माण गर्छन्– जहाँ शब्दभन्दा अगाडि भावना बोल्छ ।
सांस्कृतिक जीवनमा पञ्चेबाजाको भूमिका
नेपाली समाजमा जीवनका हरेक संस्कारहरूमा संगीतको महत्व छ । जन्मदेखि मृत्यु, पूजादेखि पर्वसम्म प्रत्येक अवसरमा कुनै न कुनै सांगीतिक स्वर गुञ्जिन्छ । विवाहमा पञ्चेबाजा बज्नु केवल परम्परा होइन, शुभता र सामाजिक सहकार्यको प्रतीक हो । वधू–वरको स्वागत, मण्डपको परिक्रमा, नाचगान– यी सबैमा पञ्चेबाजाको स्वरले उत्सवको वातावरण निर्माण गर्छ ।
पञ्चेबाजाले गाउँको सामूहिक भावनालाई एकसाथ बाँध्छ । जब पञ्चेबाजाको धुन बज्छ, गाउँका मानिसहरू उमंगका साथ नाच्न थाल्छन् । यो केवल मनोरञ्जन होइन समुदायको एकता, संस्कृतिप्रतिको आस्था र राष्ट्रिय पहिचानको प्रतिरूप हो ।
अवमूल्यनको चुनौती
तर पछिल्ला दशकहरूमा पञ्चेबाजाको स्वर विस्तारै ओझेलमा पर्न थालेको छ । आधुनिक प्रविधि र पश्चिमी संगीतको प्रभावले युवापुस्ताको ध्यान परम्परागत बाजाहरूबाट टाढा पुर्याइरहेको छ । विवाह वा सांस्कृतिक समारोहमा डिजे संगीत र इलेक्ट्रोनिक ध्वनिको वर्चस्व बढ्दै जाँदा पञ्चेबाजा बजाउने परम्परागत कलाकारहरू पेसाबाट विस्थापित भइरहेका छन् ।
अर्कोतर्फ, पञ्चेबाजा बजाउने परम्परा प्रायः दमाई जातिका मानिसहरूसँग सम्बन्धित रहँदै आएको छ । सामाजिक विभेद र आर्थिक कठिनाइका कारण धेरै कलाकारहरू वैकल्पिक जीविकोपार्जनतर्फ लागेका छन् । यदि यसप्रकारको बेवास्ता जारी रह्यो भने पञ्चेबाजा केवल इतिहासका पानामा सीमित हुन सक्छ– जुन सांस्कृतिक क्षतिका रूपमा भयावह हुने छ ।
संरक्षण र पुनर्जीवनको आवश्यकता
पञ्चेबाजा केवल संगीत होइन, यो नेपाल नामक सभ्यताको साँच्चिकै ध्वनि हो । त्यसैले यसको संरक्षण केवल कलाकारको दायित्व होइन, राज्य र समाजको सामूहिक जिम्मेवारी हो ।
राष्ट्रियस्तरमा सांगीतिक सम्पदाको सूचीमा यसलाई विशेष स्थान दिनुपर्छ । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा लोकसंगीतको अध्ययनमा पञ्चेबाजालाई अनिवार्य अंशका रूपमा समावेश गर्न सकिन्छ । स्थानीय तहहरूले परम्परागत बाजा बजाउने समूहहरूको दर्ता, सहयोग र प्रोत्साहनका नीति ल्याउनुपर्छ । पर्यटनका क्षेत्रमा पनि पञ्चेबाजालाई सांस्कृतिक आकर्षणका रूपमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ– जसले आर्थिक लाभका साथै सांस्कृतिक चेतना पनि फैलाउँछ ।
सांगीतिक चेतनाको पुनर्जागरण
हाम्रो समाजले बिर्सिन नहुने कुरा के हो भने, पञ्चेबाजाको धुन केवल बजाउनेहरूको होइन, सुन्नेहरूको पनि सम्पत्ति हो । यसको स्वरमा हाम्रो इतिहास बग्छ– त्यो इतिहास जसले नेपालको आत्मा बोकेको छ ।
आज जब हामी आधुनिकताको नाममा पश्चिमी धुनमा रमाइरहेका छौं, तब याद गर्न आवश्यक छ– हाम्रा पुर्खाले यही पञ्चेबाजाको स्वरमा हर्ष मनाएका थिए, यही ध्वनिमा विजयको घोषणा गरेका थिए, र यही धुनमा सामूहिक जीवनको स्वर लयबद्ध बनाएका थिए ।
पञ्चेबाजाको पुनर्जीवनको अर्थ केवल संगीतको पुनरागमन होइन, नेपालको मौलिक पहिचानको पुनःस्थापना हो । यसैले, पञ्चेबाजाको संरक्षण हाम्रो राष्ट्रिय कर्तव्य हो– जसले हाम्रो संस्कृति, आत्मा र गौरवलाई दीर्घजीवी बनाउँछ ।
पञ्चेबाजा नेपाली समाजको आत्मा हो । यसको स्वरले केवल कानलाई रमाउँदैन, आत्मालाई पनि छुन्छ । यो परम्परा र आधुनिकताबीचको पुल हो, जसले हामीलाई हाम्रो मूलतिर फर्काउँछ । यदि हामीले आज यसको संरक्षणमा ध्यान दिएनौं भने भोलिका पुस्ताले केवल किताबमा पढ्नमात्र पाउने छन् कि कहिल्यै सुनिने त्यो मधुर धुन– जसले नेपाललाई नेपाली बनाउँछ ।
पञ्चेबाजा हाम्रो गौरव हो, हाम्रो पहिचान हो र हाम्रो सांस्कृतिक उत्तराधिकार हो । त्यसैले यो बाजा बज्न छोड्नु भनेको हाम्रो आत्माको स्वर मौन बनाउनु हो ।
