मैले इन्दिरा गोलेसँग पाँच भाइ छोरा, तेमे ह्वापाजस्ता थुप्रै गीत गाएको छु । भर्सटाइल गायिका हुनुहुन्छ उहाँ । स्टेजमा त दमदार प्रस्तुति दिने जोडा नै हो मेरो । अहिले मलाई एउटा खुट्टा भाँचिएजस्तो लागिरहेको छ । तामाङ गीतसंगीतको माता नै गुमाएका छौं ।
प्रेम लोप्चन
सेलो गायक
काठमाडौं- नेपाली लोक तथा तामाङ सेलो गरी करिब पाँच हजार गीतमा स्वर दिएकी गायिका इन्दिरा गोलेको निधन भएको छ । क्यान्सर रोगसँग संघर्षरत उनको मंगलबार राति ललितपुरको हात्तीवनस्थित निवासमा निधन भएको हो ।
नेपाली लोक गायन र तामाङ भाषाको गायनमा ३७ वर्ष समय बिताएकी उनको बुधबार स्वयम्भूमा अन्त्येष्टि गरिएको नेपाल तामाङ कलाकार संघले जानकारी दिएको छ । गायिका गोलेको निधनले नेपाली गीत र तामाङ गीतसंगीत क्षेत्रमा अपूरणीय क्षति पुगेको संघका अध्यक्ष विशाल काल्तानले बताए । ‘दुई वर्षदेखि क्यान्सरसँग लडिरहनुभएको थियो । हामीले उहाँलाई बचाउन सकेनौं,’ अध्यक्ष काल्तानले भने ।
उहाँ तामाङ कलाकार संघको चौथो अध्यक्ष हुनुभयो । नेपाली लोकसंगीतको स्रस्टा हुनुहुन्थ्यो । तामाङ गीतसंगीतको त आमा नै हुनुहुन्छ । तामाङ सांगीतिक आकाशको तारा अस्ताएको छ । हाम्रो संस्थापक उपाध्यक्ष अनि सल्लाहकार, हामीले अभिभावक गुमाएका छौं ।
विशाल काल्तान
अध्यक्ष, तामाङ कलाकार संघ
हात्तीवनबाट अन्तिम श्रद्धाञ्जलीका लागि गायिका गोलेको शवलाई सानो गौचरणस्थित नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानमा ल्याइएको थियो । प्रतिष्ठानमा उनलाई नेपाल तामाङ घेदुङ, तामाङ कलाकार संघलगायत संघसंस्थाले आफ्नो झण्डा ओडाएर सम्मानसहित श्रद्धाञ्जली अर्पण गरे । श्रद्धाञ्जलीसभामा कलाकारहरुका साथै विभिन्न क्षेत्रका शुभचिन्तकहरु ठूलो संख्यामा उपस्थित भए । त्यसपछि प्रतिष्ठानबाट गायिका गोलेको शवलाई अन्तिम संस्कारका लागि स्वयम्भू लगिएको थियो ।
पछिल्लो एक वर्ष उपचार गर्दै उनी स्टेज कार्यक्रमहरुमा सक्रिय देखिन्थिन् । यद्यपि, क्यान्सरले गाँज्दै ल्याएपछि पछिल्लो दुई महिनायता उनी घरमै उपचाररत थिइन् ।तामाङ कलाकार संघकी संस्थापक उपाध्यक्षहुँदै एक कार्यकाल अध्यक्षको जिम्मेवारी सम्हालेकी गोलेको निधनले अपूरणीय क्षति पुगेको संघका अध्यक्ष काल्तानले बताए । ‘उहाँ तामाङ कलाकार संघको चौथो अध्यक्ष हुनुभयो । नेपाली लोकसंगीतको स्रस्टा हुनुहुन्थ्यो । तामाङ गीतसंगीतको त आमा नै हुनुहुन्छ । तामाङ सांगीतिक आकाशको तारा अस्ताएको छ । हामीले अभिभावक गुमाएका छौ,’ काल्तानले भने ।
ललितपुरको कोन्ज्योसोम गाउँपालिका भारदेउमा २०२३ कात्तिक ३ मा जन्मिएका उनको विवाह संगीतकार पूर्ण गुरुङसँग भएको थियो । मिर्गौलामा संक्रमण भएपछि गुरुङको यसअघि नै निधन भएको थियो । इन्दिरा तामाङ सेलोमामात्र नभई नेपाली लोकगीत, लोकभाका, देउडा, तामाङ भाषाको गीत, टप्पलगायत सबै गीतमा पोख्त रहेको उनका समकालीन गायक प्रेम लोप्चन बताउँछन् । ‘लोकभाका, देउडा, तामाङ सेलो, तामाङ भाषाको गीत, टप्प सबै गीत गाउनुहुन्थ्यो । उहाँजस्तो त हामीले कहाँ पाउला र अब !,’ गायक लोप्चनले भने ।
स्टेजमासमेत उनको प्रस्तुति दमदार रहने गरेको लोप्चन सम्झिन्छन् । ‘मैले इन्दिरा गोलेसँग पाँच भाइ छोरा, तेमे ह्वापाजस्ता थुप्रै गीत गाएको छु । भर्सटाइल गायिका हुनुहुन्थ्यो उहाँ । स्टेजमा त दमदार प्रस्तुति दिने जोडा नै हो मेरो । अहिले मलाई एउटा खुट्टा भाँचिएजस्तो लागिरहेको छ,’ लोप्चनले भने । गायिका गोलेको निधनबाट आफू स्तब्ध भएको लोकगायक नवराज घोरासैनीले बताए । गीतसंगीतमा लाग्दा आफू माद्यपानतिर ढल्किँदा गायिका गोलेले सुधारको बाटो हिँड्न सुझाएको घोरासैनी बताउँछन् । ‘हामीले लामो यात्रा गर्याैयौं। उहाँले मलाई धेरै सुझाव दिनुहुन्थ्यो,’ घोरासैनी भन्छन्, ‘उहाँको टोन हीराजस्तै थियो । त्यो भेटिन्न अब । एउटा इतिहास ढल्यो ।’ घोरासैनीसँग गोलेले ‘चाँगुनारायण थान’ जस्ता लोकप्रिय गीत गाएकी थिइन् ।
गोलेको निधनले नेपाली गीत संगीतको धरोहर ढलेको लोकगायक रेशम थापा बताउँछन् । ‘गीत संगीतको धरोहर नै हो उहाँ । काँठेमात्र नभएर कौडादेखि देउडासम्म गाउनुहुन्थ्यो । धैरै खुबीवान् गायिका हुनुहुन्थ्यो,’ थापाले भने । पछिल्लो समय गोलेले आफू क्यान्सरबाट निको भइसकेको भनेर आफूलाई सुनाएको थापा सम्झन्छन् ।
गलैंचा बुन्दाबुन्दै गायनतिर
इन्दिराले गाउँमा पढ्न पाइनन् । सानैदेखि मेलापातमा, जात्रामा गीत गाउने गरेकी उनी १३ वर्षको उमेरमा जावलाखेल आइपुगिन् । जावलाखेलमा फुपूहरुसँग बसेर गलैंचा बुन्दै उनले गीत संगीतको कक्षा लिइन् ।
त्यहीँबाट उनको गायन यात्रा अझ निखारिन पुगेको सेलो गायक लोप्चन सम्झन्छन् । ‘जात्रामा दोहोरी उत्तिकै जम्ने उहाँले गीत संगीतको कक्षा पनि लिनुभयो,’ लोप्चन भन्छन्, ‘त्यसपछि त के चाहियो र ! उहाँको स्वरमा धमाधम गीत रेकर्ड हुन थाल्यो ।’ उनको स्वरमा जातीय उत्पीडन र जागरणका गीतहरु पनि आए । जसका कारण इन्दिरा भूमिगतसमेत हुनुपरेको थियो । २०५२-५३ सालतिर रोज मोक्तानको एल्बम्मा रहेको ‘को-म्हेन्दो’ बोलको तामाङ गीत चन्द्रकुमार दोङसँग रेकर्ड गराइन् । यो गीत अझै पनि तामाङ समुदायमा चर्चित छ । अहिले यो गीत ‘देउराली गङ्री बुगिला म्हेन्दो’ शीर्षकमा युट्युबमा सुन्न पाइन्छ ।
२०४५ बाट गायन सुरु गरेकी उनले चाँगुनारायण थान, जाइफूलको वासना, घर त छाउनीमा, सफा ट्याम्पुरी, हुक्का चिलिमले, आज मलाई उनीको पछ्यौरी, होइ ताङ्बा, गाङ ग्याब्सेला, हाम्रो डम्फु सेलो, होइसेर, नाच्यो माइच्याई तिमी डम्फुको तालैमालगायत गीतहरू सदाबहार चर्चित छन् ।
अन्तिम संस्कारमा राज्यको बेवास्ता
नेपाली गायन क्षेत्रमा योगदान गरेकी गायिका गोलेको निधनमा राज्यले भने बेवास्ता गरेको छ । चर्चित कलाकारको निधनमा नेपाल प्रज्ञा प्रतिष्ठान वा राष्ट्रिय नाचघरमा श्रद्धाञ्जलीका लागि राखिने गरिन्छ । यद्यपि, गायिका गोलेको निधनमा राज्यले बेवास्ता गरेको भन्र्द शुभेच्छुकहरुले गुनासो गरेका छन् ।
हरेक कलाकारको निधनमा शक्ति केन्द्र धाउनुपर्ने र हारगुहार गर्नुपर्ने भएकोले गोलेले राज्यबाट केही नपाएको सेलो गायक लोप्चन बताउँछन् । ‘राजनीतिक शक्तिमा भएकाहरु आएनन् । राज्यले दिनुपर्ने सम्मान पनि केही दिएन,’ उनले भने । विभिन्न अवस्थामा राज्यको शक्तिशाली पदमा पुग्नेहरुले कलाकारको कलाबाट फाइदा लिने तर यस्ता अवस्थामा बेवास्ता गरिने गरेको तामाङ कलाकार संघका अध्यक्ष काल्तान बताउँछन् । ‘राज्यले केही हेरेन । इन्दिरा दिदीको निधनमामात्र हैन अरु कलाकारलाई पनि कतै सम्मान दिएको देखिन्न,’ काल्तानले गुनासो गरे ।
