- अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठनका अनुसार विश्वभर करिब ७० प्रतिशत श्रमिक कुनै न कुनै समयमा अत्यधिक गर्मीको जोखिममा काम गर्न बाध्य हुने गरेका छन् । तापक्रम बढ्दै जाँदा श्रमिकको कार्यक्षमता घट्नेमात्र होइन, स्वास्थ्य जोखिम र कार्यस्थल दुर्घटनासमेत बढ्ने देखिएको छ ।
काठमाडौं- जलवायु परिवर्तनले विश्वभरको औसत तापक्रम लगातार बढिरहँदा यसको प्रत्यक्ष असर श्रमबजारमा देखिन थालेको छ । ४५ देखि ५० डिग्री सेल्सियस तापक्रम पुग्ने खाडी मुलुकमा काम गर्ने लाखौं नेपाली श्रमिक ‘हिट स्ट्रेस’ अर्थात् अत्यधिक गर्मीका कारण शारीरिक तथा मानसिक तनावको जोखिममा परिरहेका छन् ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आइएलओले)ले केही समयअघि सार्वजनिक गरेको ‘हिट ए्याट वर्कः इम्प्लिकेसन फर सेफ्टी एण्ड वर्क’ प्रतिवेदनमा जलवायु परिवर्तनका कारण कार्यस्थलमा गर्मीको जोखिम तीव्र बन्दै गएको उल्लेख गरेको थियो । प्रतिवेदनका अनुसार अत्यधिक तापक्रमले श्रमिकमा हिट एक्सहस्टन, हिट स्ट्रोक, डिहाइड्रेसन, मिर्गौलाको दीर्घरोग, मुटुसम्बन्धी समस्या तथा कार्यस्थल दुर्घटनाको जोखिम बढाउँछ ।
नेपालबाट वैदेशिक रोजगारीमा जाने अधिकांश श्रमिक साउदी अरेबिया, कतार, संयुक्त अरब इमिरेट्स (युएई), कुवेत, ओमान र बहराइनमा रहेका छन् । यी देशहरु विश्वकै सबैभन्दा तातो क्षेत्रमध्ये पर्छन् । सो क्षेत्रमा १७ लाखभन्दा बढी नेपाली श्रमिक कार्यरत रहेको परराष्ट्र मन्त्रालयको तथ्यांक छ । उनीहरु निर्माण, सडक, सुरक्षा, सफाइ, कृषि तथा डेलिभरी सेवालगायत बाहिर गरिने काममा बढी आबद्ध भएका पाइन्छन् । यस्ता कामहरुमा गर्मीको प्रत्यक्ष प्रभाव पर्ने भएकाले नेपाली श्रमिकहरु बढ्दो तापक्रमको मारमा पर्ने गरेका छन् । आर्थिक दबाबका कारण पनि धेरै श्रमिकले आराम नगरी अतिरिक्त समय काम गर्ने र कतिपय अवस्थामा पानी, शितलता र पर्याप्त विश्राम नपाउँदा जोखिम बढ्ने गरेको पाइन्छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय श्रम संगठन (आइएलओ)का अनुसार विश्वभर करिब ७० प्रतिशत श्रमिक कुनै न कुनै समयमा अत्यधिक गर्मीको जोखिममा काम गर्न बाध्य हुने गरेका छन् । तापक्रम बढ्दै जाँदा श्रमिकको कार्यक्षमता घट्नेमात्र होइन, स्वास्थ्य जोखिम र कार्यस्थल दुर्घटनासमेत बढ्ने देखिएको छ ।
गर्मीले बढ्दै स्वास्थ्य समस्या
‘हिट स्ट्रेस’ शरीरले अत्यधिक ताप सहन नसक्ने अवस्था हो । पर्याप्त पानी नपिउने, लामो समय घाममा काम गर्ने, उच्च आद्र्रता र विश्रामको अभावले शरीरको तापक्रम नियन्त्रण प्रणालीको सन्तुलन बिग्रने जनाइन्छ । सुरुमा अत्यधिक पसिना आउने, कमजोरी, टाउको दुख्ने, चक्कर लाग्ने, बान्ता हुने आदि लक्षण देखिए पनि उपचार नपाए ‘हिट स्ट्रोक’ भएर ज्यानै जाने गरेको पाइएको छ ।
अनुसन्धानले अत्यधिक गर्मीमा लामो समय काम गर्ने श्रमिकमा दीर्घकालीन मिर्गौला रोगको जोखिम बढ्ने देखाएका छन् । पछिल्लो समय खाडीमा काम गरेर फर्किने श्रमिकहरुमा मिर्गौलाको समस्या धेरै पाइन्छ । प्रत्येक महिना खाडीबाट पाँच जनादेखि १३ जनासम्म मिर्गौलाका बिरामी नेपाल फर्किने गरेको वैैदेशिक रोजगार बोर्डले जनाएको छ । त्यसबाहेक हृदयघात, क्यान्सर, मधुमेहजस्ता समस्याबाट श्रमिकहरु पीडित हुने गरेका छन् ।
विश्वभर मौसमको बदलिँदो स्थितिसँगै खाडी क्षेत्रमा गर्मीका लहर तीव्र बन्दै गएको छ । कतार, साउदी, युएईलगायतका देशले गर्मीयाममा दिउँसो केही घण्टा बाहिरी काममा रोक लगाउने नीति लागू गरेका छन् । कतारले वेट बल्ब ग्लोब टेम्पेरेचर (डब्लुबिजिटी) सूचकका आधारमा जोखिम मूल्यांकन गर्दै आएको छ । खाडीमा हिट स्टे«ससम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रमहरु आयोजना गर्दै श्रमिक र रोजगारदाताले पालना गर्नुपर्ने नियमहरुबारे जानकारी दिने गरिएको छ । मध्य दिनमा तापक्रम अत्यधिक बढेको बेला अनिवार्य विश्राम पनि दिइँदै अएको छ । तर मानवअधिकारवादी संस्था ह्युमन राइट्स वाचले भने मध्याह्न दिइने ब्रेकमात्र पर्याप्त नभएको जनाएको छ । बिहान, साँझ वा प्रतिबन्धबाहिरको समयमा पनि तापक्रम अत्यधिक हुने भएकाले श्रमिकहरु जोखिममै रहेको संस्थाको ठहर छ ।
वैदेशिक रोजगारीमा जाने श्रमिकलाई प्रस्थानपूर्व अभिमुखीकरणमै ‘हिट स्ट्रेस’ सम्बन्धी विशेष प्रशिक्षण दिनुपर्ने सुझाव विज्ञहरुले दिँदै आएका छन् । पर्याप्त पानी पिउने, नियमित विश्राम गर्ने, लक्षण देखिए तुरुन्त उपचार खोज्ने तथा अत्यधिक गर्मीमा सुरक्षात्मक उपाय अपनाउने विषयलाई अनिवार्य बनाउनुपर्ने उनीहरुको भनाइ छ ।
