झट्ट हेर्दा वैदेशिक रोजगार व्यवसाय आकर्षक आम्दानी हुने क्षेत्रको रुपमा देखिन्छ । मुलुकमा रोजगारीको अभावले युवाहरु विदेसिने क्रम बढ्दै जाँदा यो व्यवसाय फस्टाएको पनि छ । तर, व्यवसायीको समस्या फरक छ । बाहिरबाट देखिएजस्ते सहज नभएको व्यवसायीहरु बताउँछन् । यस्तो चुनौतीपूर्ण पेसामा लाग्ने महिलाहरुको संख्या न्यून छ, झन् नेतृत्व तहमा त औंलामै गन्न सकिन्छ । चुनौती मोलेर वैदेशिक रोजगार व्यवसायी सञ्चालन गर्दै आएका महिलाहरुमध्येकी एक हुन्, किरण सिग्देल । घुम्न पनि पाइने व्यवसाय पनि चल्ने भनेर म्यानपावर व्यवसाय रोजेको बताउँछिन् उनी । नुवाकोटकी किरणले हाल युरो एसिया एचआर सोलुसन प्रालि सञ्चालन गरिरहेकी छन् । २०६७ सालबाट उनी वैदेशिक रोजगार व्यवसायमा आबद्ध छिन् । प्रस्तुत छ उनीसँग वैदेशिक रोजगार व्यवसायको अनुभव, यस क्षेत्रको समस्या, अवसरलगायत समसामयिक विषयमा केन्द्रित रहेर प्रभावकर्मी ममता थापाले गरेको कुराकानीः
वैदेशिक रोजगार व्यवसाय सुरु गर्नुभएको कति भयो ?
यो पेसामा २०६७ सालबाट प्रवेश गरेकी हुँ । अरुले गरेको देखेर यो पेसा एकदम राम्रो जस्तो लाग्थ्यो, मन परिरहेको थियो । तर कसरी गर्ने, के गर्ने केही थाहा थिएन । अचानक कसैसँग सम्पर्क भयो र सुरु गरियो । अरुले सिकेर सुरुआत गर्छन्, मैलेचाहिँ सुरुआत गरेर सिकेँ ।
सुरुमै सञ्चालकको रुपमा कि अन्य भूमिकाबाट प्रवेश गर्नुभयो ?
२०६७ मा फ्युचर स्टार भन्ने म्यानपावरको सञ्चालक भएरै सुरु गरेँ । त्यसमा हामी तीनजनाको बराबर सेयर थियो । केही वर्ष सँगै काम गर्यौं । ‘तीन निकट महाविकट’ भनेजस्तो काम गर्न गाह्रो हुन थाल्यो । तीन जनामध्ये हामी दुई जना अलग भएर फेरि २०७२/७३ मा युरो एसिया दर्ता गर्यौं, र अहिले यसैमा छु ।
यही क्षेत्रचाहिँ किन रोज्नुभयो ?
यो पेसामा आउनुभन्दा अलि अगाडिदेखि जर्मनी आउने-जाने सिलसिला थियो । जर्मनी नै गए पनि त्यहाँ बसिरहन सकेको थिइनँ । म सम्पन्न परिवारको पनि हैन । कमाएर खानुपर्याे । त्यो हुँदा त्यस्तो के पेसा हुन्छ होला, जसमा काम पनि गर्न सकियोस्, घुमफिर पनि गर्न सकियोस् भन्ने सोच्थें । मेरो दिमागमा एउटा ट्राभल एजेन्सी र अर्को म्यानपावर थियो । म्यानपावर सेक्टरमा अचानक पार्टनर चाहियो भनेर विज्ञापन देखेँ अनि काम गर्दै सिकौंला भनेर जोडिएँ ।
अलिकति पछाडि फर्कौं, यहाँको बाल्यकाल कसरी बित्यो ? के बन्ने उद्देश्य थियो ?
नुवाकोटको बेलकोटगढी नगरपालिका आरुखर्क-१ हो मेरो जन्मस्थल । मेरो बुबा पहिलेदेखि नै प्रगतिशील सोचको हुनुहुन्थ्यो । गाउँको स्कुलमा पाँच कक्षासम्म पढेपछि आर्थिक अवस्था त्यत्ति राम्रो नहुँदा पनि दाइहरुसँगै काठमाडौं पढ्न पठाउनुभयो । मलाई याद हुँदा म त राम्रो ‘हाउसवाइफ’ (गृहिणी) बन्छु, राम्रो परिवार चलाउँछु भन्ने थियो । पछि गएर दुनियाँ देख्दै गएँ । त्यसपछि मेरो पनि महŒवाकांक्षा बढे छन् क्यार । अनि मान्छेहरु देश विदेश गएर आएको कुरा एकदमै मनपर्ने । कति कक्षाको हो भूगोमा अमेरिकाचाहिँ हाम्रो ठ्याक्कै उल्टो पर्छ रे भनेर पढ्नुपथ्र्यो । आमासँग म यो सबै खनेर सीधै अमेरिका निस्किन्छु भनेर कुरा गर्थें । त्यस्तै, ८-९ कक्षामा होला ‘पेरिस मुस्कुराउँछ रङ नै रङमा’ भनेर पढ्नुपथ्र्यो । यो पढेको भएर पाठमा भएका ठाउँमाचाहिँ पुग्नैपर्छ भन्ने भयो ।
यहाँले सुरुआत गर्दा र अहिले वैदेशिक रोजगार व्यवसायको अवस्थामा के फरक छ ?
त्यो बेला निश्चित देशका लागि निश्चित शुल्क लिन पाउने थियो । पछि ‘जिरो कस्ट’ (शून्य लागत) भन्ने निकै नै लोकप्रिय नारा आयो । यदि व्यावहारिकरुपमै लागू हुन सक्थ्यो भने त्यो राम्रो पनि थियो तर व्यावहारिक नहुँदा कति व्यवसायीलाई मर्कामा पार्याे । पैसा नलिइकन कारोबार हुँदैन, पैसा लिँदा व्यवसायी र कामदार दुवै पक्षलाई समस्या भयो ।
‘फ्रि-भिसा, फ्रि-टिकट’ त श्रमिकमैत्री प्रावधान हो । तपाईंहरुले आफ्नो लागिमात्र हेर्नुभयो भन्ने आरोज छ नि ?
व्यावहारिक कुरा के छ भने, सबै कम्पनीले फ्रि-भिसा, फ्रि-टिकट दिँदैनन् । फ्रि-भिसा, फ्रि-टिकट आयो भने फ्रिमा उडाउँदै पनि आएका छौं । तर विदेशमा काम गर्न जाने भनेको नेपालीमात्र छैनन् । भारत, पाकिस्तान, बंगलादेश, फिलिपिन्सलगायतका देशबाट पनि जान्छन् । अरु देशको श्रमिक अझ दक्ष भएर गइरहेका छन् । नेपालबाट मात्र लग्दाचाहिँ हामीले आफ्नो डिमाण्ड पनि राख्न पाइन्थ्यो होला । सबैतिरबाट कामदार आपूर्ति भइरहँदा हाम्रो मात्र सर्त कार्यान्वयन हुन नसक्ने भयो । अर्को कुरा, व्यवसाय भनेर गरेपछि नाफामूलक नै हुन्छ । यसमा मोही माग्ने ढुंग्रो लुकाउने गर्नु हुँदैन । सरकारले हामीलाई भन्दा १० हजार रुपैयाँभन्दा बढी पनि नलिऊ भन्ने अनि हामीलाई लाइसेन्स दिँदा न्यूनतम दुईदेखि छ करोड रुपैयाँसम्म धरौटी राख्नुपर्छ । अनि सेवा शुल्क नै १० हजारभन्दा लिन नपाइने भन्ने कुरा आफैंमा मेल खाँदैन ।
प्रगतिशील विचार बोक्नुभएको बुबाले म्यानपावर व्यवसायमा आएको कत्तिको मन पराउनुभयो त ?
व्यवसायमा आउनुभन्दा अघि धेरै ठाउँ भ्रमण गरिसकेको थिएँ । मेरो परिवारले मैले जे गर्छु अरुकोभन्दा फरक र राम्रो गर्छु भन्ने विश्वास गर्नुहुन्थ्यो ।
सुरुआती समयमा के–कस्ता समस्यासँग जुध्नुपर्याे ?
सुरुसुरुमा पठाएको मान्छेहरुको कम्प्लेन आउने, यस्तो भएन भन्दा सानो कुराले पनि उनीहरुलाई भन्दा बढी चोट आफूलाई हुने । एक चोटि त साउदी अरबमा १००० प्लस २०० भनेर मान्छे पठाएको तर कम्पनीले ८०० प्लस २०० मात्र दियो भनेपछि चार दिनसम्म ब्लड प्रेसर लो भएर घरमै सुतेर बसेँ । आफू इमान, निष्ठामा चल्ने मान्छे । यस्तो भए पनि म काम गर्न सक्दिनँ भनेपछि कम्पनीबाट अहिले परीक्षणकाल भएर हो, पछि पूरा तलब पाउँछन् भन्ने जवाफ आयो । त्यसपछि उनीहरुको परिवारलाई बोलाएर सबै कुरा भनेँ । यो घटनापछि मलाई स्टे«न्थ पनि आयो । केही समस्या आउँदा आत्तिहाल्न हुँदैन । त्यसको समाधान पनि हुँदो रहेछ भनेर ।
गलत पेसा रोजेँ कि जस्तो लागेन कहिल्यै ?
इमान्दारसाथ भन्नुपर्दा, हामी १०० को हाराहारीमा महिला व्यवसायी छौं । त्यसमा कतिपय दिदीबहिनी व्यवसाय गर्दा अलिकति फरक तरिकाले गरिरहनुभएको छ । आफ्नो स्टेन्थलाई नचिनेर अरुलाई बढी आधार मानेर काम गरेजस्तो अनुभूति हुन्छ । कसैले महिला व्यवसायी भन्दै गर्दा अरुको नजरमा म पनि उनीहरुजस्तै दखिएँ कि जस्तो लाग्छ । हुन त अहिलेको समयमा यस्तो कुरा वाञ्छनीय नहोला, तर यो पेसामा धेरैजसोको रहनसहन, उठबस, खानपान आदि तामसी खालको हुने भएर मलाईचाहिँ खिन्न हुन्छ । किनकि, यो पेसा पनि सम्मानित हो, हाम्रो व्यक्तित्व पनि सम्मानित बनाउनुपर्छ भन्छु ।
काम गर्ने दौरानमा आएको कुनै जटिल घटना छ ?
युएईका लागि ह्यात रिजेन्सीमा अन्तर्वार्ता थियो । त्यहीँको सेक्युरिटी गार्ड आएर म अन्तर्वार्ता दिनसक्छु ? भन्नुभयो । हुन्छ, भनेपछि कागजात जुटाएर अन्तरवार्ताको व्यवस्था मिलाएँ । ती व्यक्ति पास भएर गए । मेरो जर्मनी आउने–जाने क्रम चलिरहेको थियो । पछि उनको सुतेको ठाउँमै डेथ भएछ । त्यो मैले पठाएपछिको पहिलो घटना थियो । मैले त्यो मान्छेलाई नपठाएको भए उसको मृत्यु हुँदैन थियो कि, अन्तरवार्ता नदेऊ भन्नुपर्ने रहेछ, भनेर त्यो घटनाले मलाई धेरै दिनसम्म गिल्टी फिल भएको थियो, कस्तो काम गरेछु मैले भनेर ।
कुन-कुन मुलुकमा पठाउनुहुन्छ श्रमिक ?
कुवेत, कतार, साउदी र दुबई पठाउँछौं । सम्भावना हुन्छ कि भनेर मलेसिया पनि गएको थिएँ केही अगाडि । मौका मिल्यो भने मलेसिया पनि गर्ने हो ।
मलेसियामा सिण्डिकेटको हल्ला के रहेछ, उता पनि यसको चर्चा छ कि ?
त्यहाँ पुग्दा मैले फरक खालको सिण्डिकेट सुनेँ । यहाँ नेपालको यतिवटा मात्र म्यानपावरले गर्न पाउने भन्ने सुनेकी थिएँ । त्यहाँ पुगेपछि त्यहीँको एक-दुई वटा एजेन्सीले गर्न पाउने भन्ने सुनेँ । त्यसमा प्रभावशाली एजेन्सीले सरकारलाई आफ्नो हातमा लिएर चलाउन खोजेको छ भन्नेखालको जानकारी पाइयो । चलखेलचाहिँ भएको छ, तर नेपालबाटै भएको हो या उतैबाट, त्यसको आधिकारिक जानकारी भने छैन ।
अहिले के-के छन् व्यवसायीका समस्या ?
व्यवसायीमाथि चर्को कानुन छ । भनेजस्तो नहुनेबित्तिकै २४ घण्टामै हाजिर हुने पुर्जी आउँछ, एलटी नै ब्लक गरिदिने हुन्छ । एक हिसाबले मिडियाहरु पनि परिचालित भइरहेका छन् । कामदारको हाकमा बोल्न सरकार छ, मिडिया छ । तर व्यवसायीलाई परेको पीर मर्का बुझ्ने कोही छैन । एक लाख जना बाहिर गएका छन् र दुई–तीन प्रतिशतलाई समस्या प¥यो भने उनीहरुकोचाहिँ धेरै प्रचारप्रसार हुन्छ । जसको राम्रो भएको छ उनीहरुको कसैले कहीँ उल्लेख गर्दैन । त्यो मानेमा हामी ओझेलमै पारिएका छौं ।
यो क्षेत्रमा महिलाको उपस्थिति कस्तो छ ?
विभेद छ यहाँ पनि । महिला हो, सक्दैन । त्यो पदमा त हामी जाने हो नि । कोषाध्यक्षसम्म दिएकै छ, यतिवटा सदस्य दिएकै छ नि भनेर ह्युमिलेट गर्ने काम प्रत्यक्ष अप्रत्यक्षरुपमा भएका छन् । कोही पनि मानिस पूर्ण छैन । महिला र पुरुष पनि बराबरी छैनौं । प्रकृतिले नै समान बनाएको छैन तर हामी फरक–फरक कुरामा दक्ष छौं । प्रकृतिले हामीलाई पनि केही विशेष क्षमता दिएको छ । ‘लर्निङ बाइ डुइङ’ हो नि त । गरेपछि सिक्छन्, जान्छन् भनेर पनि नेतृत्वदायी भूमिका दिनुपर्छ भन्ने मेरो धारणा हो ।
नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्न नसक्नुको कारण के रहेछ ?
जहाँ पनि राजनीतिक प्रभाव बढेको कारणले एउटा पार्टीले फलानो फलानोलाई लाने भन्छ, त्यसमा आर्थिकरुपले सबल, आफ्नो जनसम्पर्कको हिसाबले सबल दाजुभाइले आफ्नै दुनो सोझ्यानुहुन्छ । ठूलो पद केटा मान्छेलाई चाहिन्छ भन्ने मानसिकता छ । महिलालाई यसमा बस, धेरै काम गर्न नि पर्दैन भन्ने र दिदीबहिनी पनि त्यसमै खुसी भइदिने । यसकारण नेतृत्वदायी भूमिकामा पुग्न पाउनुभएको छैन । हालै संशोधन गरेको नेपाल वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघको विधानमा स्वतः महिला उपाध्यक्ष हुनुपर्छ भन्ने छ । त्यो स्वतः दिएको पदभन्दा पनि खुला नै उठ्नपर्छ । महिलाहरुले पनि पदअनुसार आफूलाई तयार गरेर आउन सक्नुपर्छ ।
व्यवसायीहरुको छाता संगठन वैदेशिक रोजगार व्यवसायी संघलाई केही सुझाव छ ?
जो पनि नेतृत्वमा जानुहुन्छ, सबभन्दा पहिले ब्युरोक्र्याट्सँग, नेतृत्वसँग कसरी नजिक हुने भन्ने देखिन्छ । व्यवसायीसँग नजिक हुनुहोस् । व्यवसायीलाई पार्टीगत, गुटगतरुपमा छुट्याउने प्रवृत्ति छ, त्यो मेटाउनपर्छ । नेम, फेमको पछि लाग्नेभन्दा पनि मेरो नेतृत्वमा यो परिवर्तन भयो भन्ने आफैंलाई सन्तुष्ट हुने खालका काम गर्नुपर्छ । मन्त्रीसँग गएर फोटो फेसबुकमा हालेर, अथवा दुई-चार ठाउँमा खादा, माला लाएर केही हुँदैन । त्यो सब आडम्बर हो ।
अन्त्यमा, यो पेसामा आउन चाहने महिलालाई के सन्देश दिनुहुन्छ ?
अरुभन्दा यो फरक पेसा भएकाले सर्वप्रथम आत्मबल चाहिन्छ । परिस्थितिअनुसार जस्तो पनि भूमिका निर्वाह गर्नुपर्ने हुन्छ । त्यसपछि, सरकारले राखिदिएको दुई करोड धरौटीको व्यवस्था गर्नैप¥यो । अफिस सेटअप गर्नैपर्याे। अब सुरुमै कमाइ होला भन्ने केही ग्यारेन्टी हुँदैन । केही समय कर्मचारी पाल्ने तयारी गर्नैपर्याे । त्यसपछि सबैभन्दा ठूलो कुराचाहिँ जे पेसा गछौं त्यसमा आफू रमाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने हेर्नुपर्छ, नत्र दिनदिनै थाकिन्छ ।
