विष्णुपुराणः कुर्सी, कमिसन र कालोकोठरी
नेपालको राजनीतिमा एउटा अनौठो रोग छ। यो रोगको नाम हो– कुर्सी लाग्ने रोग। यो रोग लागेपछि मान्छेले आफू को हो, कहाँबाट आयो, किन राजनीतिमा छिर्यो, जनताले किन जिताए, सबै कुरा बिर्सिन्छ। उसलाई एउटामात्र कुरा याद रहन्छ– कुर्सी।
कहिलेकाहीँ लाग्छ, नेपालमा राजनीतिक दलहरू छैनन्, कुर्सी संरक्षण समिति छन्। चुनाव आउँदा जनताको ढोका ढकढक्याउने, हात जोड्ने, आँखा रसाउने, विकासका सपनाहरू बेच्ने। अनि चुनाव जितेपछि पाँच वर्षसम्म जनतालाई नै नचिन्ने।
हाम्रो कथाका पात्रको नाम राखौं– विष्णु। यो कुनै एक व्यक्तिको कथा होइन। यो सत्ता देखेपछि आफूलाई राजा सम्झने सबै विष्णुहरूको कथा हो।
एक समय थियो, जब विष्णु गाउँको चौतारीमा बसेर देश बदल्ने भाषण गर्थे। भ्रष्टाचार अन्त्य गर्छु भन्थे। गरिबको पक्षमा उभिन्छु भन्थे। देशको ढुकुटीलाई आफ्नै सम्पत्ति सम्झनेहरूलाई जेल हाल्छु भन्थे।
तर राजनीति भनेको नेपालको मौसमजस्तै रहेछ। बिहान घाम लाग्छ, बेलुका असिना पर्छ।
विष्णु मन्त्री बने।
मन्त्री बनेपछि उनलाई पुराना साथीहरू चिन्न गाह्रो भयो। गाउँका मानिस भेट्न आए भने सचिवले भन्थे, ‘मन्त्रीज्यू व्यस्त हुनुहुन्छ।’
जनताले सोचे, देश बनाउने काममा व्यस्त होलान्।
तर मन्त्रीज्यू देशभन्दा बढी आफ्ना वरिपरिका व्यापारी, ठेकेदार र कमिसन एजेन्टसँग व्यस्त रहेछन्।
नेपालमा सडक बन्नुअघि कमिसन बन्छ भन्ने कुरा कसैले त्यसै भनेको होइन। यहाँ पुलको डिजाइन बन्नुअघि प्रतिशतको हिसाब बन्छ। विद्यालयको भवन उठ्नुअघि दलालको बैंक ब्यालेन्स उठ्छ।
प्रजातन्त्र आयो। जनताले सोचे– अब देश बन्छ। तर केही नेताहरूले सोचे– अब अवसर आयो। देशको ढुकुटीलाई कसैले राष्ट्रिय सम्पत्ति देखे, कसैले व्यक्तिगत अवसर। जनताले लोकतन्त्रलाई सेवा ठाने। कतिपय नेताले लोकतन्त्रलाई व्यापार ठाने। त्यसपछि सुरु भयो महान् व्यापार।
विष्णुहरूको संसार नै फरक हुन्छ।
जनता एक किलो चामलको मूल्य हेरेर पसिना पुछिरहेका हुन्छन्। उनीहरू भने कुन ठेक्कामा कति प्रतिशत आउने हो भनेर क्याल्कुलेटर चलाइरहेका हुन्छन्। जनताको घरमा ग्यास सकिन्छ। उनीहरूको घरमा नोट गन्ने मेसिन थपिन्छ। जनताको छोरा विदेसिन्छ। उनीहरूको छोरा विदेशबाट कम्पनी किन्छ। जनता बैंकको ऋण तिर्न नसकेर रातभर निदाउन सक्दैनन्। उनीहरू बैंकमा कति वटा खाता खोल्ने भन्ने तनावमा हुन्छन्।
प्रजातन्त्र आयो। जनताले सोचे– अब देश बन्छ। तर केही नेताहरूले सोचे– अब अवसर आयो। देशको ढुकुटीलाई कसैले राष्ट्रिय सम्पत्ति देखे, कसैले व्यक्तिगत अवसर। जनताले लोकतन्त्रलाई सेवा ठाने। कतिपय नेताले लोकतन्त्रलाई व्यापार ठाने। त्यसपछि सुरु भयो महान् व्यापार।
कुनै परियोजनामा कमिसन। कुनै नियुक्तिमा कमिसन। कुनै खरिदमा कमिसन। कुनै निर्णयमा कमिसन। मानौं सिंहदरबार होइन, विशाल कमिसन बजार हो। जहाँ नीति पनि बिक्री हुन्छ। निष्ठा पनि बिक्री हुन्छ। र, कहिलेकाहीँ त राष्ट्रवाद पनि बिक्री हुन्छ।
यस्ता विष्णुहरूलाई एउटा भ्रम हुन्छ। उनीहरू सोच्छन्– सत्ता सधैँ आफ्नै हातमा रहन्छ। कानुन उनीहरूका लागि बनेको होइन। अख्तियार अरूका लागि हो। अनुसन्धान अरूका लागि हो। जेल अरूका लागि हो। उनीहरूका लागि त सरकारी गाडी, सुरक्षा घेरा र रातोबत्तीमात्र हो। तर इतिहासको एउटा खराब बानी छ। उसले धेरै समयसम्म कसैलाई बचाउँदैन।
हिजो अरू पक्राउ पर्दा ताली बजाउनेहरू आज आफैं अदालतको ढोकामा देखिन सक्छन्। हिजो अरूलाई दोषी देख्नेहरू आज आफैं स्पष्टीकरण दिइरहेका हुन सक्छन्।
राजनीतिमा सबैभन्दा छिटो घुम्ने चिज कुर्सी होइन, समय हो। समयले कहिल्यै कसैलाई स्थायी छुट दिएको छैन। आजकाल जनताको मनमा एउटा प्रश्न बढ्दै गएको छ। ३० हजार तलब खाने मानिसको ३० वटा घर कसरी भयो? सरकारी सेवामा जीवन बिताएको मान्छेको सम्पत्ति अर्बौं कसरी भयो? कुन जादूको छडीले बैंक ब्यालेन्स बढ्यो? कुन मन्त्रले जग्गा बढ्यो? कुन तपस्याले कम्पनी बढे?
जनताले प्रश्न गर्न थालेका छन्। र, प्रश्न लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो हतियार हो। जब जनता प्रश्न गर्न थाल्छन्, तब ठूला–ठूला महलका झ्यालहरू हल्लिन थाल्छन्। कतिपय नेताहरू अझै पनि जनताको स्मरणशक्ति कमजोर छ भन्ने भ्रममा छन्। तर सामाजिक सञ्जालको युगमा जनताको स्मरणशक्ति पहिलेभन्दा बलियो भएको छ।
पुरानो भाषण भेटिन्छ। पुरानो वाचा भेटिन्छ। पुरानो भिडियो भेटिन्छ। पुरानो विरोधाभास भेटिन्छ। र, जनता तुलना गर्न थाल्छन्। हिजोको घोषणापत्र। आजको व्यवहार। हिजोको आदर्श। आजको सम्पत्ति। हिजोको त्याग। आजको विलासिता।
त्यसपछि व्यंग्य जन्मिन्छ। व्यंग्य भनेको जनताको मौन रिस हो। जब मानिस धेरै निराश हुन्छ, ऊ कराउन छोड्छ। हाँस्न थाल्छ। र, त्यो हाँसो नै सबैभन्दा खतरनाक हुन्छ। आज देशमा धेरै मानिस यही हाँसो हाँसिरहेका छन्। उनीहरू भन्छन्– देश गरिब भयो, नेता धनी भए। जनता दुब्लाए, सत्ता मोटायो। ढुकुटी रित्तियो, बंगला भरियो।
व्यंग्यको अर्को रमाइलो पक्ष के छ भने यसले कुनै एक व्यक्तिलाई मात्र लक्ष्य गर्दैन। यसले सम्पूर्ण प्रवृत्तिलाई नांगो बनाउँछ।
जनताको अपेक्षा यही हो। कसैलाई झुक्याएर देश बन्दैन। कसैलाई डर देखाएर देश बन्दैन। देश बन्ने हो भने उत्तरदायित्व चाहिन्छ। पारदर्शिता चाहिन्छ। इमान चाहिन्छ। र, सबैभन्दा बढी चाहिन्छ– कानुनको शासन।
नेपाललाई समस्या कुनै एक विष्णु होइन। समस्या विष्णुत्व हो। सत्ता पाएपछि बदलिने बानी। जनताको मतलाई लगानी ठान्ने सोच। राजनीतिलाई सेवाबाट व्यापारमा बदल्ने संस्कार। यही संस्कारले देशलाई पछाडि धकेलिरहेको छ।
आज एउटा नाम चर्चामा आउला। भोलि अर्को आउला। पर्सी अर्को। नाम फेरिन्छन्। प्रवृत्ति उस्तै रहन्छ। त्यसैले समाधान व्यक्तिमा होइन, प्रणालीमा खोज्नुपर्छ। कानुन सबैका लागि बराबर हुनुपर्छ। ठूलालाई छुट र सानालाई सजाय हुने व्यवस्था अन्त्य हुनुपर्छ। अनुसन्धान पार्टी हेरेर होइन, प्रमाण हेरेर हुनुपर्छ। कारबाही अनुहार हेरेर होइन, तथ्य हेरेर हुनुपर्छ।
जनताको अपेक्षा यही हो। कसैलाई झुक्याएर देश बन्दैन। कसैलाई डर देखाएर देश बन्दैन। देश बन्ने हो भने उत्तरदायित्व चाहिन्छ। पारदर्शिता चाहिन्छ। इमान चाहिन्छ। र, सबैभन्दा बढी चाहिन्छ– कानुनको शासन।
कतिपय मानिसहरू अझै पनि सोचिरहेका छन्, ‘हामीलाई केही हुँदैन।’ तर इतिहासले सधैँ एउटै कुरा सिकाएको छ। कसैलाई केही नहुने दिन धेरै लामो हुँदैन। कुनै न कुनै दिन हिसाब खुल्छ। कुनै न कुनै दिन प्रश्न उठ्छ। कुनै न कुनै दिन जवाफ दिनुपर्छ। जनताले चाहेको पनि त्यही हो। प्रतिशोध होइन। पारदर्शिता। आक्रोश होइन, न्याय। हल्ला होइन, सत्य।
यदि देश साँच्चै हाँसेको हेर्न चाहने हो भने सडकमा धूलो खाने जनतालाई होइन, देशको सम्पत्तिलाई निजी सम्पत्ति बनाउने प्रवृत्तिलाई कठघरामा उभ्याउनुपर्छ। देश गरिब बनाएर आफू धनी हुने खेल बन्द हुनुपर्छ। राजनीति व्यापार होइन भन्ने प्रमाणित हुनुपर्छ। र, त्यो दिन आयो भने जनताले कुनै नेता होइन, न्यायलाई सलाम गर्ने छन्।
त्यो दिन सायद नेपालले पहिलोपटक महसुस गर्ने छ– लोकतन्त्र केवल चुनाव जित्ने साधन होइन, जनताको विश्वास जोगाउने जिम्मेवारी पनि हो।
नेपालको राजनीति पनि अचम्मको खेल हो। यहाँ कुर्सीमा बस्दा धेरै मानिसको आवाज बदलिन्छ, चाल बदलिन्छ र कहिलेकाहीँ त पुराना कुरा सम्झने क्षमता पनि हराएजस्तो देखिन्छ। हिजो जनताको दुःख, गरिबी र भ्रष्टाचारविरुद्ध ठूलो आवाज उठाउनेहरू नै भोलि शक्तिको केन्द्रमा पुगेपछि त्यही जनताको प्रश्नबाट भाग्न खोज्छन् भन्ने गुनासो जनतामाझ छ।
अहिले फेरि राजनीतिक वृत्तमा सम्पत्ति, शक्ति र जवाफदेहिताको विषय चर्चामा आएको छ। शक्तिशाली पदमा बसेका व्यक्तिहरूमाथि छानबिन हुनु लोकतन्त्रको एउटा सामान्य प्रक्रिया हो। तर जनताको पीडा भने पुरानै छ– ‘ठूलो पदमा पुगेपछि केही मानिसको जीवनशैली यति छिटो कसरी बदलिन्छ?’ यही प्रश्नले समाजलाई बारम्बार झस्काइरहेको छ।
मट्याङग्रो भन्छ– बैरी, कुर्सी भनेको यस्तो चस्मा रहेछ, जसले बस्ने मान्छेलाई आफ्नै गल्ती देख्न दिँदैन रहेछ। सत्ता पाएपछि कतिपय मानिसले जनतालाई सम्झनेभन्दा आफ्नो वरिपरि घुम्नेहरूको भीड बढाउने गरेको आरोप लाग्ने गरेको छ। चुनावको बेला जनता सबैभन्दा प्रिय हुन्छन्, तर चुनावपछि जनताको आवाज धेरै टाढाको जस्तो बन्न पुग्छ।
राजनीति वास्तवमा सेवा हो। तर जब राजनीति सेवा होइन, कमाइको बाटो बन्न थाल्छ, तब लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ। जनताले नेताहरू धनी भएकोमा आपत्ति जनाउँदैनन्, तर उनीहरू सोध्छन्– ‘यो सम्पत्तिको स्रोत के हो?’ यो प्रश्न सोध्नु नागरिकको अधिकार हो।
वर्षौंदेखि नेपाली जनताले एउटा कुरा देख्दै आएका छन्– देश विकासको कुरा धेरै भयो, तर विकासको बाटोमा भ्रष्टाचार, कमिसन र बिचौलियाको छायाँ पनि देखियो। ठेक्का, बजेट र निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता नभएपछि केही सीमित समूह लाभान्वित हुने र सर्वसाधारणले त्यसको भार बोक्ने अवस्था आउँछ।
मट्याङ्ग्रो फेरि व्यंग्य गर्छ– ‘देशको ढुकुटी भनेको कसैको निजी तिजोरी होइन, जहाँ मन लाग्यो त्यहाँबाट निकालेर आफ्नो घर सजाउने।’
राज्यको सम्पत्ति जनताको पसिनाबाट बनेको हुन्छ। त्यसको दुरुपयोग गर्ने जोसुकै भए पनि कानुनी प्रक्रियाबाट जवाफदेही हुनुपर्छ। तर समस्या के छ भने नेपालमा धेरैपटक भ्रष्टाचारको बहस व्यक्ति केन्द्रित हुन्छ। एउटा नाम आउँछ, केही दिन चर्चा हुन्छ, अनि फेरि अर्को विषयले पुरानो कुरा छोपिन्छ। असली आवश्यकता भनेको व्यक्ति परिवर्तन होइन, प्रणाली परिवर्तन हो।
देश बनाउन खोज्ने हो भने सबैका लागि एउटै नियम हुनुपर्छ। आफ्नो मान्छे भए बचाउने र अर्को भए दोषी देखाउने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ। भ्रष्टाचारको विरुद्धको अभियान निष्पक्ष हुनुपर्छ।
हिजो कसैलाई कारबाही भयो भनेर खुसी हुने र आज अर्कोमाथि प्रश्न उठ्यो भनेर बदला लिने मानसिकता पनि ठीक होइन। लोकतन्त्रमा कानुनको बाटो नै अन्तिम बाटो हो। दोषी भए कारबाही हुनुपर्छ, निर्दोष भए न्याय पाउनुपर्छ। आज नयाँ पुस्ताले पनि पुरानो राजनीतिक संस्कारमाथि प्रश्न उठाइरहेको छ। सहरका सडकदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म एउटा आवाज छ– अब भाषण होइन, परिणाम चाहियो। सामान्य आम्दानीबाट सुरु गरेको व्यक्तिको जीवनमा अचानक देखिने ठूलो परिवर्तनको स्रोत खोजिनुपर्छ भन्ने माग बढिरहेको छ।
तर नयाँ नेतृत्वप्रति पनि अर्को चुनौती छ। लोकप्रियता बढ्दै जाँदा वरिपरि अवसर खोज्ने मानिसहरू जम्मा हुन्छन्। कसैले नाम बेचेर फाइदा उठाउन खोज्छ, कसैले पहुँचको व्यापार गर्न खोज्छ। देश बनाउने अभियानमा लागेकाहरूले आफ्नो वरिपरिको घेरा पनि सफा राख्नुपर्छ।
मट्याङ्ग्रो भन्छ– ‘नेता राम्रो भएर मात्र पुग्दैन, नेताको वरिपरि बस्नेहरू पनि राम्रो हुनुपर्छ। नत्र एउटा राम्रो नामलाई पनि केही स्वार्थीहरूले व्यापार बनाइदिन्छन्।’
देश बनाउन खोज्ने हो भने सबैका लागि एउटै नियम हुनुपर्छ। आफ्नो मान्छे भए बचाउने र अर्को भए दोषी देखाउने प्रवृत्ति अन्त्य हुनुपर्छ। भ्रष्टाचारको विरुद्धको अभियान निष्पक्ष हुनुपर्छ।
जनताले खोजेको कुरा ठूलो भाषण होइन, जवाफदेहिता हो। उनीहरू चाहन्छन्– सार्वजनिक पदमा बस्नेले आफ्नो सम्पत्तिको स्रोत स्पष्ट पारोस्, निर्णय प्रक्रिया पारदर्शी होस् र राज्यको पैसा जनताको हितमा खर्च होस्।
देश हाँस्ने दिन त्यतिबेला आउँछ, जब राजनीति व्यापार होइन जिम्मेवारी बन्छ। जब कुर्सी अवसर होइन सेवा गर्ने ठाउँ बन्छ। जब नेता आफ्नो शक्ति देखाउने होइन, जनताको विश्वास जोगाउने काम गर्छ।
मट्याङ्ग्रोको अन्तिम भनाइ यही छ– ‘देशलाई कमजोर बनाएर आफू बलियो बन्न खोज्ने प्रवृत्तिलाई जनताले सधैँ सम्झिरहन्छन्। कुर्सी केही समयको हुन्छ, तर कर्मको हिसाब इतिहासले राख्छ।’
र, बैरी थप्छ– ‘देश बदल्ने सपना सडकको नारालेमात्र होइन, निष्पक्ष कानुन, इमानदार नेतृत्व र सचेत नागरिकले पूरा गर्छ।’
