बडादसैं नेपाली समाजको महान् धार्मिक, सांस्कृतिक तथा आध्यात्मिक पर्व हो। यो केवल देवी दुर्गाको पूजा, टीका र जमरा ग्रहण गर्ने उत्सवमात्र नभई आत्मशुद्धि, आत्मचिन्तन, साधना र दैवी चेतनाको अनुभूति गर्ने पवित्र अवसर पनि हो। दसैंले मानिसलाई बाह्य संसारको कोलाहलबाट केही क्षण अलग भई आफ्नै अन्तर्मनलाई नियाल्न, जीवनको उद्देश्यबारे चिन्तन गर्न र सत्य, धर्म तथा सदाचारको मार्गमा अघि बढ्न प्रेरणा दिन्छ। यस पर्वको मूल सन्देश असत्यमाथि सत्यको, अधर्ममाथि धर्मको, अज्ञानमाथि ज्ञानको र नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि सकारात्मक चेतनाको विजय हो। त्यसैले दसैंलाई बाह्य उत्सवका रूपमामात्र नभई मानिसको आन्तरिक रूपान्तरणको महापर्वका रूपमा पनि बुझ्न आवश्यक छ।
हिन्दू धार्मिक मान्यताअनुसार देवी दुर्गाले महिषासुर नामक असुरको बध गरी देवता तथा समस्त प्राणीको रक्षा गरेकी थिइन्। महिषासुरको अत्याचारबाट पीडित देवताहरूको प्रार्थनापछि विभिन्न दैवीशक्तिको तेजबाट प्रकट भएकी देवी दुर्गाले अधर्मविरुद्ध संघर्ष गरी धर्मको स्थापना गरेको धार्मिक आख्यान पाइन्छ। त्यसैगरी, भगवान् श्रीरामले रावणमाथि विजय प्राप्त गरेको प्रसंग पनि विजयादशमीको महत्त्वसँग जोडिएको छ। यी धार्मिक घटनाहरूले न्याय, अत्याचार र अहंकार जतिसुकै शक्तिशाली देखिए पनि सत्य र धर्मको शक्ति अन्ततः विजयी हुन्छ भन्ने शाश्वत् सन्देश दिन्छन्। धर्मको विजय कुनै एक व्यक्तिको सफलतामात्र होइन, सम्पूर्ण समाजमा न्याय, शान्ति र सद्भाव स्थापित हुने अवस्थासमेत हो।
आध्यात्मिक दृष्टिले हेर्दा महिषासुर र रावण बाह्य पात्रमात्र नभई मानिसभित्र रहेका अहंकार, लोभ, क्रोध, मोह, इष्र्या, द्वेष र अज्ञानजस्ता दुर्गुणका प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ।
मानिसले बाह्य संसारमा अनेकौं उपलब्धि हासिल गरे पनि आफ्ना नकारात्मक प्रवृत्तिमाथि नियन्त्रण गर्न सकेन भने उसको आन्तरिक जीवन अशान्त रहन सक्छ। धन, पद, प्रतिष्ठा र शक्तिले भौतिक सफलता दिन सक्छन्, तर आत्मिक शान्तिका लागि विवेक, सन्तोष, करुणा र आत्मानुशासन आवश्यक हुन्छ। त्यसैले दसैंले हामीलाई अरूमाथि विजय प्राप्त गर्नुभन्दा पहिले आफ्नै कमजोरी पहिचान गर्न र तिनलाई सुधार्न सिकाउँछ। आफ्नो क्रोधलाई संयममा, घृणालाई प्रेममा, लोभलाई सन्तोषमा र अहंकारलाई विनम्रतामा रूपान्तरण गर्न सक्नु नै दसैंको वास्तविक आध्यात्मिक विजय हो।
दसैंको सुरुआत घटस्थापनाबाट हुन्छ। यस दिन विधिपूर्वक घट स्थापना गरी जमरा राखिन्छ र देवी दुर्गाको आराधना सुरु गरिन्छ। घटलाई पवित्रता, जीवन र दैवी उपस्थितिको प्रतीकका रूपमा लिने धार्मिक परम्परा छ। जमराको हरियालीले जीवनको निरन्तरता, आशा, उर्वरता, नवजीवन र समृद्धिको सन्देश दिन्छ। बीउबाट अंकुर पलाएझैं मानिसको जीवनमा पनि सदाचार, सत्कर्म र आध्यात्मिक चेतनाका बीउ रोपिएमा असल चरित्रको विकास हुन सक्छ। घटस्थापनाले नयाँ संकल्प गर्ने, मनलाई पवित्र बनाउने र जीवनलाई सकारात्मक दिशामा अघि बढाउने अवसर प्रदान गर्छ। यस दिनदेखि सुरु हुने नवरात्रि देवी शक्तिको उपासना, ध्यान, जप, पाठ र आत्मचिन्तनका लागि विशेष महत्त्वपूर्ण मानिन्छ।
नवरात्रिका नौ दिनलाई देवी दुर्गाका विभिन्न स्वरूपको आराधना गर्ने समयका रूपमा लिइन्छ। धार्मिक परम्परामा देवीका विभिन्न स्वरूपले शक्ति, ज्ञान, धैर्य, करुणा, पवित्रता र साहसजस्ता गुणहरूको प्रतिनिधित्व गर्छन्। यस अवधिमा भक्तजनहरूले आफ्नो आस्था र परम्पराअनुसार पूजा, व्रत, ध्यान तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठान गर्छन्। यी अभ्यासले मनलाई अनुशासित बनाउन, विचारलाई शुद्ध गर्न र आत्मबल बढाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन्। आध्यात्मिक साधनाको उद्देश्य केवल कुनै इच्छा पूरा गराउनु होइन, आफ्नो चेतना परिस्कृत गर्नु र जीवनलाई असल कर्मतर्फ निर्देशित गर्नु पनि हो। जब मानिस श्रद्धाका साथ आफ्ना विचार र व्यवहारको समीक्षा गर्छ, तब उसले आफ्ना कमजोरी बुझ्ने र सुधार्ने अवसर प्राप्त गर्छ। यसरी नवरात्रि बाह्य आराधनासँगै आन्तरिक साधनाको यात्रा पनि बन्न सक्छ।
विजयादशमी दसैंको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो। यस दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। निधारमा लगाइने टीका शुभता, विजय, श्रद्धा र मंगल कामनाको प्रतीक हो भने जमरा जीवन, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। ज्येष्ठ व्यक्तिबाट प्राप्त आशीर्वादले दीर्घायु, स्वास्थ्य, ज्ञान, सद्बुद्धि र सफल जीवनको कामना व्यक्त गर्छ।
दसैंका अवसरमा मनाइने फूलपाती, महाअष्टमी र महानवमीका आफ्नै धार्मिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व छन्। फूलपाती भित्र्याउने परम्पराले शुभता, पवित्रता र दैवी शक्तिप्रतिको श्रद्धा अभिव्यक्त गर्छ। महाअष्टमी र महानवमीका दिन देवीको विशेष पूजा तथा आराधना गरिन्छ। यी अवसरहरूले मानिसलाई जीवनमा शक्ति र साहसको महत्त्व सम्झाउँछन् तर शक्ति भनेको अरूलाई दबाउने क्षमतामात्र होइन; अन्यायविरुद्ध उभिने साहस, सत्यको रक्षा गर्ने दृढता, विपत्तिमा धैर्य धारण गर्ने क्षमता र दुःखीलाई सहयोग गर्ने संवेदनशीलता पनि हो। देवी दुर्गाको उपासनाको आध्यात्मिक अर्थलाई व्यवहारमा उतार्नु भनेको आफूमा रहेका असल गुणलाई जागृत गर्नु र समाजमा न्याय तथा करुणाको पक्षमा सक्रिय रहनु हो।
विजयादशमी दसैंको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण दिनमध्ये एक हो। यस दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्यबाट टीका, जमरा र आशीर्वाद ग्रहण गर्ने परम्परा छ। निधारमा लगाइने टीका शुभता, विजय, श्रद्धा र मंगल कामनाको प्रतीक हो भने जमरा जीवन, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। ज्येष्ठ व्यक्तिबाट प्राप्त आशीर्वादले दीर्घायु, स्वास्थ्य, ज्ञान, सद्बुद्धि र सफल जीवनको कामना व्यक्त गर्छ। यस परम्पराले परिवारमा सम्मान, प्रेम र आत्मीयता कायम राख्न सहयोग पुर्याउँछ तर यसको आध्यात्मिक अर्थ बाह्य विधिमामात्र सीमित छैन। टीका लगाउँदा मनमा पवित्रता, जमरा ग्रहण गर्दा जीवनप्रति कृतज्ञता र आशीर्वाद लिँदा असल आचरण अपनाउने संकल्प जागृत हुनुपर्छ। अग्रजको सम्मान गर्नु भनेको उहाँहरूको अनुभव र ज्ञानबाट सिक्नु हो भने नयाँ पुस्तालाई नैतिकता, करुणा र जिम्मेवारीको संस्कार दिनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।
दसैंको वास्तविक आध्यात्मिक साधना मन्दिरमा दीप प्रज्वलन गर्नुमामात्र सीमित हुँदैन; आफ्नै हृदयमा सत्य, करुणा र मानवताको दीप बाल्नुमा पनि निहित हुन्छ। देवी दुर्गाको आराधना गर्नु भनेको अन्यायविरुद्ध उभिने साहस र निर्बलको संरक्षण गर्ने भावना विकास गर्नु हो। भगवान् श्रीरामको आदर्श स्मरण गर्नु भनेको मर्यादा, त्याग, कर्तव्य र नैतिकतालाई जीवनमा अपनाउनु हो। यदि हामीले पूजा त गर्यांै तर मनमा घृणा राखिरह्यौं, टीका त लगायौं तर सम्बन्धमा कटुता कायम राख्यौं र आशीर्वाद त लियौं तर अरूप्रति करुणा देखाउन सकेनौं भने यस पर्वको आध्यात्मिक उद्देश्य अधुरो रहन्छ। साँचो पूजा शुद्ध मनमा, साँचो धर्म असल कर्ममा र साँचो भक्ति निःस्वार्थ प्रेममा प्रकट हुन्छ। मानिसको व्यवहारमा सद्गुण देखिनु नै उसको धार्मिक चेतनाको महत्त्वपूर्ण अभिव्यक्ति हो।
दसैंले परिवार, समाज र समग्र मानवताबीच सद्भाव स्थापित गर्ने अवसर पनि प्रदान गर्छ। रोजगारी, अध्ययन वा अन्य कारणले घरबाट टाढा रहेका परिवारका सदस्यहरू सम्भव भएसम्म एक ठाउँमा भेला हुन्छन्। आफन्तसँग भेटघाट गर्ने, ज्येष्ठ नागरिकबाट आशीर्वाद लिने, सानालाई माया गर्ने र आपसी सम्बन्धलाई सुमधुर बनाउने परम्पराले पारिवारिक एकतालाई बलियो बनाउँछ। यस अवसरमा पुराना मनमुटाव त्याग्ने, गल्तीका लागि क्षमा माग्ने र अरूलाई क्षमा गर्ने अभ्यासले सम्बन्धमा नयाँ सुरुवात ल्याउन सक्छ। क्षमा गर्नु कमजोरी होइन; यो मनलाई द्वेषको भारबाट मुक्त गर्ने आध्यात्मिक गुण हो। प्रेम र सद्भावले भरिएको परिवार नै शान्त समाजको आधार हो। त्यसैले दसैंलाई केवल पारिवारिक जमघटमा सीमित नराखी सामाजिक सद्भाव र मानवीय एकताको पर्वका रूपमा पनि मनाउनुपर्छ।
धर्मको वास्तविक सार विभाजन होइन, एकता हो; भक्तिको सार देखावा होइन, समर्पण हो; र आध्यात्मिकताको सार संसारबाट पलायन हुनु होइन, संसारमा रहेर पनि सत्य, करुणा र विवेकका साथ जीवन बिताउनु हो। धर्मको नाममा घृणा फैलाउनु, अरूको आस्थालाई अपमान गर्नु वा मानिसलाई जाति, भाषा, क्षेत्र र आर्थिक अवस्थाका आधारमा विभाजन गर्नु आध्यात्मिक चेतनाको उद्देश्यसँग मेल खाँदैन। धार्मिक आस्थाको सम्मान गर्दै सबै मानिसप्रति न्यायपूर्ण र करुणामय व्यवहार गर्नु आवश्यक छ। दसैंको खुसी त्यतिबेला अझ अर्थपूर्ण हुन्छ, जब हामी दुःखी, असहाय, आर्थिक रूपमा कमजोर तथा एक्लोपनमा रहेका मानिसलाई सम्झन्छौं र आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग गर्छौं। भोकालाई भोजन, निराश व्यक्तिलाई आशा, एक्लो व्यक्तिलाई साथ र दुःखीलाई सान्त्वना दिनु पनि मानवताप्रतिको पवित्र सेवा हो।
आजको भौतिकवादी र प्रतिस्पर्धात्मक युगमा मानिस धन, पद, प्रतिष्ठा र सफलताको खोजीमा निरन्तर व्यस्त छ। प्रविधि र भौतिक सुविधाले जीवनलाई सहज बनाएका छन्, तर मानिसको आन्तरिक शान्ति सधैँ त्यसैअनुसार बढेको छैन। धेरै अवस्थामा बाह्य उपलब्धिकाबीच पनि असन्तोष, चिन्ता र मानसिक अशान्ति रहन सक्छ। यस्तो अवस्थामा दसैंले मानिसलाई केही क्षण रोकिन, आफ्नो जीवनलाई नियाल्न र आफूले पछ्याइरहेको मार्गबारे सोच्न प्रेरित गर्छ। हामीले कति सम्पत्ति कमायौं भन्ने प्रश्नसँगै कति असल काम गर्यौं, कति सम्बन्ध जोगायौं, कति मानिसको दुःख कम गर्न सक्यौं र आफ्नो मनलाई कति शान्त बनाउन सक्यौं भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भौतिक समृद्धि र आध्यात्मिक सन्तुलनबीच सामञ्जस्य कायम गर्न सक्नु नै अर्थपूर्ण जीवनको आधार हो।
बडादसैं आत्मजागरण, आत्मशुद्धि र धर्मविजयको पवित्र सन्देश बोकेको महापर्व हो। यसको सार देवीको चरणमा फूल चढाउनुमामात्र होइन, आफ्नो व्यवहारमा सद्गुण फुलाउनुमा छ; निधारमा टीका लगाउनुमामात्र होइन, हृदयमा प्रेम र विवेक जागृत गराउनुमा छ; अनि जमरा ग्रहण गर्नुमामात्र होइन, जीवनमा आशा, सद्भाव र सकारात्मकताको बीउ रोप्नुमा छ।
दसैंको अवसरमा हामीले केही आत्मिक संकल्प गर्न सक्छौं। असत्यको सट्टा सत्य बोल्ने, घृणाको सट्टा प्रेम रोज्ने, अहंकारको सट्टा विनम्रता अपनाउने, लोभको सट्टा सन्तोष विकास गर्ने र स्वार्थको सट्टा सेवाभावलाई प्राथमिकता दिने संकल्प हाम्रो जीवन परिवर्तन गर्ने आधार बन्नसक्छ। अरूलाई दोष दिनुअघि आफ्ना कमजोरी पहिचान गर्नु, गल्ती हुँदा स्वीकार गरी सुधार्नु, सफलता प्राप्त गर्दा विनम्र रहनु र कठिनाइमा धैर्य नछोड्नु पनि आध्यात्मिक अभ्यास हुन्। नियमित प्रार्थना, ध्यान, आत्मचिन्तन र सत्कर्मले मनलाई शान्त र विचारलाई स्पष्ट बनाउन सहयोग पुर्याउन सक्छन्। धार्मिक अनुष्ठानको प्रभाव हाम्रो दैनिक व्यवहारमा देखिन थालेपछि दसैंको सन्देश पर्वको अवधिभन्दा धेरै परसम्म फैलिन्छ।
देवी दुर्गासँग शक्ति माग्नु भनेको सत्यको पक्षमा उभिने साहस र अन्यायको सामना गर्ने दृढता माग्नु हो। समृद्धिकी देवी लक्ष्मीको कृपा चाहनु भनेको धनसँगै विवेक, सन्तोष र सदुपयोगको भावना विकास गर्नु हो। ज्ञानकी देवी सरस्वतीको आशीर्वाद चाहनु भनेको ज्ञानसँगै विनम्रता, विवेक र सद्बुद्धि प्राप्त गर्ने आकांक्षा राख्नु हो। यस अर्थमा शक्ति, समृद्धि र ज्ञान एकअर्काका पूरक हुन्। शक्ति विवेकविहीन भयो भने दमनको कारण बन्न सक्छ, समृद्धिमा करुणा भएन भने स्वार्थ बढ्न सक्छ र ज्ञानमा विनम्रता भएन भने अहंकार जन्मिन सक्छ। त्यसैले देवीदेवताको आराधनासँगै तिनले स्मरण गराउने सद्गुणलाई आफ्नो जीवनमा आत्मसात् गर्नु आवश्यक छ। यही समन्वयले भक्ति र व्यवहारबीचको दूरी कम गर्छ।
प्रकृति र समस्त जीवप्रतिको संवेदनशीलता पनि आध्यात्मिक जीवनको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। दसैंमा हुने धार्मिक तथा सामाजिक गतिविधि सञ्चालन गर्दा वातावरण सफा राख्ने, खाद्यान्न खेर नफाल्ने, अनावश्यक खर्चबाट बच्ने र आफ्नो आर्थिक क्षमताअनुसार पर्व मनाउने बानी विकास गर्नुपर्छ। चाडपर्वका नाममा देखासिकी र प्रतिस्पर्धामा लागेर ऋणको बोझ बढाउनुको सट्टा सरलता, सन्तोष र आत्मीयतालाई प्राथमिकता दिनु उचित हुन्छ। पर्वको भव्यता खर्चको मात्राले होइन, त्यसले मानिसको मनमा उत्पन्न गर्ने प्रेम, शान्ति र सकारात्मकताले निर्धारण गर्छ। अरूको खुसीमा सहभागी हुनु, प्रकृतिको संरक्षण गर्नु र स्रोतसाधनको जिम्मेवार प्रयोग गर्नु पनि कृतज्ञता र करुणाको व्यावहारिक रूप हो।
अन्ततः बडादसैं आत्मजागरण, आत्मशुद्धि र धर्मविजयको पवित्र सन्देश बोकेको महापर्व हो। यसको सार देवीको चरणमा फूल चढाउनुमामात्र होइन, आफ्नो व्यवहारमा सद्गुण फुलाउनुमा छ; निधारमा टीका लगाउनुमामात्र होइन, हृदयमा प्रेम र विवेक जागृत गराउनुमा छ; अनि जमरा ग्रहण गर्नुमामात्र होइन, जीवनमा आशा, सद्भाव र सकारात्मकताको बीउ रोप्नुमा छ।
दसैंले हामीलाई सम्झाउँछ कि साँचो विजय अरूलाई पराजित गर्नुमा होइन, आफ्ना दुर्गुणमाथि नियन्त्रण प्राप्त गर्नुमा छ; साँचो समृद्धि धनको सञ्चयमामात्र होइन, सन्तोष र सद्भावमा छ; र साँचो भक्ति प्रार्थनाका शब्दमामात्र होइन, निःस्वार्थ सेवा तथा असल कर्ममा प्रकट हुन्छ। जब हामी सत्य, करुणा, क्षमा, सेवा र सदाचारलाई जीवनको आधार बनाउँछौं, तब दसैंको आध्यात्मिक विजय हाम्रो व्यवहारमा प्रतिविम्बित हुन थाल्छ। माता दुर्गाको कृपाले सबैको मनमा धर्मको प्रकाश, परिवारमा सुख शान्ति, समाजमा न्याय र मानवतामा प्रेम तथा सद्भाव स्थापित होस्। यही पवित्र कामनासहित सम्पूर्ण नेपालीमा बडादसैंको हार्दिक मंगलमय शुभकामना !
