नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशन नजिकिँदै गर्दा पार्टीभित्र नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा, पुस्तान्तरणको बहस र संगठनात्मक एकताको प्रश्न थप जटिल बन्दै गएको छ । विशेष महाधिवेशनबाट सभापति बनेका गगन थापाको नेतृत्वमा हुन लागेको १५औं महाधिवेशनलाई लिएर पार्टीभित्र दुई फरक धार स्पष्ट देखिएका छन् ।
एकातिर गगन थापा नेतृत्वको समूहले असोजमा महाधिवेशन सम्पन्न गर्ने तयारी गरिरहेको छ भने अर्कोतिर शेरबहादुर देउवापक्षले असोजको महाधिवेशनलाई स्वीकार नगर्ने र मंसिरमा समानान्तर महाधिवेशन गर्ने कार्यक्रम अघि सारेको छ । यसले नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक विवादलाई नेतृत्व परिवर्तनको प्रतिस्पर्धाबाट अघि बढाएर पार्टीको वैधानिकता, संगठनात्मक एकता र राजनीतिक भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर प्रश्नका रूपमा उभ्याएको छ ।
संशोधित कार्यतालिकाअनुसार नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनका लागि महाधिवेशन प्रतिनिधिको रजिस्ट्रेसन असोज १६ र १७ गते, उद्घाटन असोज १८ गते, बन्द सत्र असोज १९ र २० गते तथा निर्वाचन असोज २१ र २२ गते हुने कार्यक्रम तय गरिएको छ । तर देउवापक्षले असोजको महाधिवेशनलाई स्वीकार नगरी मंसिर २१ देखि २३ गतेसम्म समानान्तर महाधिवेशन गर्ने कार्यक्रम अघि सारेपछि कांग्रेसको आगामी राजनीतिक दिशा अनिश्चित बनेको छ । एउटै पार्टीभित्र दुईवटा महाधिवेशनको तयारी हुनु सामान्य आन्तरिक प्रतिस्पर्धाभन्दा फरक अवस्था हो । यसले पार्टीको संगठनात्मक संरचना, नेतृत्वको स्वीकार्यता र तल्लो तहसम्मको एकतामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने प्रश्न उठाएको छ ।
कांग्रेसको १५औं महाधिवेशन पार्टीको भविष्य, नेतृत्व हस्तान्तरण, संगठनात्मक सुधार र राजनीतिक विश्वसनीयताको परीक्षा पनि हो । पार्टीभित्र देखिएको वर्तमान विवादले कांग्रेसका आम नेता तथा कार्यकर्तामा चिन्ता बढाएको छ । लामो समयदेखि कांग्रेसमा आबद्ध नेता तथा कार्यकर्ताले पार्टी विभाजनको दिशामा अघि बढ्न नहुने र असहमत पक्षलाई समेत समेटेर साझा नेतृत्व निर्माण गर्नुपर्ने अपेक्षा राखेका छन् । तर असोज र मंसिरमा अलग–अलग महाधिवेशन गर्ने तयारीले पार्टीभित्रको दूरी अझ बढ्ने सम्भावना देखाएको छ ।
गगन थापाको नेतृत्व र एकताको चुनौती
विशेष महाधिवेशनबाट सभापति बनेका गगन थापाको नेतृत्वमा हुन लागेको १५औं महाधिवेशनलाई कांग्रेसको नेतृत्व परिवर्तन र पुस्तान्तरणको प्रक्रियाका रूपमा हेरिएको छ । लामो समयदेखि पार्टीभित्र नयाँ नेतृत्व, नयाँ सोच र संगठनात्मक सुधारको आवाज उठाउँदै आएका थापाका अगाडि अहिले सबैभन्दा ठूलो चुनौती पार्टीलाई एकताबद्ध बनाउनु हो । नेतृत्व परिवर्तनको बहसलाई अघि बढाउनु एउटा कुरा हो भने पार्टीभित्रका सबै पक्षलाई विश्वासमा लिएर संगठन सञ्चालन गर्नु अर्को महत्वपूर्ण जिम्मेवारी हो । देउवा पक्षलाई समेट्न नसकेको विषयलाई गगन थापाको नेतृत्व क्षमतासँग जोडेर बहस हुन थालेको छ ।
गगन थापाले नयाँ कांग्रेस निर्माण गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै गर्दा पार्टीको पुरानो नेतृत्व र त्यससँग जोडिएका नेता तथा कार्यकर्तालाई कसरी समेट्छन् भन्ने प्रश्न महŒवपूर्ण बनेको छ । परिवर्तनको पक्षमा उभिने नेतृत्वले असहमत पक्षको भावना, अनुभव र योगदानलाई सम्मान गर्न सक्नुपर्छ । पार्टीको एउटा ठूलो हिस्सालाई विश्वासमा लिन नसक्ने अवस्था कायम रह्यो भने नयाँ नेतृत्वको राजनीतिक उद्देश्य र संगठनात्मक क्षमतामाथि प्रश्न उठ्न सक्छ । त्यसैले महाधिवेशन सम्पन्न गर्नुमात्र गगन थापाको सफलता हुने छैन । पार्टीभित्रको असन्तुष्टि सम्बोधन गर्दै सबै पक्षलाई एउटै संगठनमा सक्रिय बनाउनु उनको नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हुने छ ।
तर पार्टीभित्रको एकताको जिम्मेवारी गगन थापाको मात्र होइन । शेरबहादुर देउवापक्षले पनि नेतृत्व परिवर्तनको बहस र नयाँ पुस्ताको आकांक्षालाई कसरी सम्बोधन गर्छ भन्ने कुरा उत्तिकै महत्वपूर्ण छ । पार्टीको नेतृत्वमा लामो समय बिताएका अनुभवी नेताहरूले नयाँ पुस्तालाई जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्ने प्रक्रियालाई सहज बनाउनुपर्ने आवश्यकता छ । पुरानो नेतृत्वको अनुभव र नयाँ नेतृत्वको ऊर्जा एकअर्काका प्रतिस्पर्धी होइनन् । दुवैलाई समेटेर अघि बढ्न सके कांग्रेसको संगठनात्मक शक्ति बलियो हुन सक्छ ।
देउवापक्षको असन्तुष्टि र समानान्तर महाधिवेशनको प्रश्न
नेपाली कांग्रेसभित्र देउवापक्षले असोजको महाधिवेशनलाई स्वीकार नगरी मंसिर २१ देखि २३ गतेसम्म समानान्तर महाधिवेशन गर्ने कार्यक्रम अघि सारेको विषयले पार्टीको विवादलाई थप गहिरो बनाएको छ । पार्टीभित्रको असहमति समाधान गर्न संवाद र सहमतिको बाटो खोजिनुपर्नेमा अलग–अलग महाधिवेशनको तयारी हुनुले संगठनको भविष्यबारे गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ । पार्टीका नेता तथा कार्यकर्ताले एउटै संगठनभित्र रहेर राजनीतिक प्रतिस्पर्धा गर्न पाउने वातावरण कायम रहनु लोकतान्त्रिक अभ्यासका लागि आवश्यक हुन्छ ।
देउवापक्षले असोजको महाधिवेशन स्वीकार नगर्नुको पछाडि महाधिवेशनको प्रक्रिया, वैधानिकता र नेतृत्वसम्बन्धी असहमति जोडिएको हुन सक्छ । तर ती असहमतिलाई कसरी समाधान गरिन्छ भन्ने कुराले पार्टीको भविष्य निर्धारण गर्ने छ । समानान्तर महाधिवेशनले पार्टीभित्रका दुई धारलाई औपचारिकरूपमा अलग–अलग संरचनामा अघि बढाउने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ । त्यसको प्रभाव केन्द्रीय नेतृत्वमामात्र सीमित नभई प्रदेश, जिल्ला, क्षेत्र र वडा तहसम्म पुग्न सक्छ ।
कांग्रेसका लागि अहिलेको आवश्यकता भनेको विवादलाई थप जटिल बनाउनेभन्दा समाधानको बाटो खोज्नु हो । असोजमा महाधिवेशन गर्ने पक्ष र मंसिरमा समानान्तर महाधिवेशन गर्ने पक्षबीच संवादको वातावरण निर्माण हुन सकेन भने पार्टीभित्रको अविश्वास झन् बढ्न सक्छ । दुवै पक्षले आफ्नो राजनीतिक अडानलाई मात्र प्राथमिकता दिएर अघि बढ्दा संगठनात्मक एकता कमजोर हुने जोखिम रहन्छ । पार्टीको नेतृत्व कसले गर्ने भन्ने प्रश्नसँगै पार्टीलाई कसरी एकताबद्ध राख्ने भन्ने विषयलाई पनि प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ ।
युवा पुस्ताको अपेक्षा र पुरानो नेतृत्वको अनुभव
कांग्रेसभित्र युवा पुस्ताको आकर्षण गगन थापातर्फ बढेको देखिन्छ भने लामो समयदेखि पार्टीमा सक्रिय रहेका पाका तथा अनुभवी नेताहरूको ठूलो हिस्सा देउवापक्षसँग नजिक रहेको देखिन्छ । यद्यपि पार्टीभित्रको विभाजन पूर्णरूपमा उमेरका आधारमामात्र बनेको छैन । युवा पुस्ताभित्र पनि फरक धारणा छन् भने पुरानो पुस्ताभित्र पनि नेतृत्व परिवर्तनको पक्षमा आवाज उठाउनेहरू छन् । तर समग्रमा हेर्दा कांग्रेसको वर्तमान विवाद पुस्तान्तरणको बहससँग गहिरो रूपमा जोडिएको छ ।
युवा पुस्ताले पार्टीमा नयाँ सोच, पारदर्शिता, जवाफदेहिता र अवसरको समान वितरण खोजिरहेको छ । उनीहरू नेतृत्वमा नयाँ अनुहारमात्र होइन, पार्टी सञ्चालनको शैलीमा पनि परिवर्तन चाहन्छन् । अर्कोतर्फ पुरानो पुस्ताले लामो राजनीतिक अनुभव, संगठन निर्माणमा गरेको योगदान र पार्टीको ऐतिहासिक विरासतलाई महŒव दिँदै आएको छ । यी दुई पक्षबीच सहकार्य हुन सके कांग्रेसले आफ्नो अनुभव र ऊर्जालाई एकै ठाउँमा ल्याउन सक्छ । तर पुस्तान्तरणलाई द्वन्द्वका रूपमा बुझियो भने पार्टीभित्रको दूरी बढ्न सक्छ ।
गगन थापाले कस्तो कांग्रेस निर्माण गर्न खोजेका छन् भन्ने कुरा महाधिवेशनपछि स्पष्ट हुँदै जाने छ । के उनले पार्टीको संगठनात्मक संरचनामा सुधार ल्याउलान् ? के युवा पुस्तालाई निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण स्थान देलन् ? के पार्टीभित्र फरक मत राख्ने नेता तथा कार्यकर्तालाई सम्मान गर्दै अघि बढ्ने छन् ? यी प्रश्नको जवाफ नयाँ नेतृत्वको कार्यशैली र निर्णयबाट प्राप्त हुने छ ।
तलदेखि माथिसम्म संगठनको भविष्य
नेपाली कांग्रेसको वास्तविक शक्ति वडा, गाउँ, नगर, क्षेत्र र जिल्लामा रहेका नेता तथा कार्यकर्तामा आधारित छ । केन्द्रीय नेतृत्वमा देखिएको विवादले तल्लो तहसम्म प्रभाव पार्ने सम्भावना छ । यदि स्थानीय तहमा पनि देउवा र गगन समूहका नाममा संगठन विभाजित भयो भने पार्टीको जनसम्पर्क, सदस्यता विस्तार र राजनीतिक गतिविधिमा असर पर्न सक्छ । पार्टीका लागि लामो समयदेखि काम गर्दै आएका कार्यकर्ताले आफूलाई नेतृत्वको निर्णय प्रक्रियाबाट टाढा महसुस गरे भने उनीहरूको सक्रियता कमजोर हुन सक्छ ।
कांग्रेसले महाधिवेशनलाई केवल नेतृत्व चयनको प्रक्रियामा सीमित नराखी संगठनात्मक सुधारको अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्छ । वडा तहदेखि केन्द्रीय तहसम्म कार्यकर्ताको भूमिका सुनिश्चित गर्ने, जिम्मेवारी वितरणमा पारदर्शिता कायम गर्ने र स्थानीय मुद्दालाई पार्टीको नीतिसँग जोड्ने काम आवश्यक छ । पार्टीभित्रको विवाद समाधान गर्न नसक्दा जनतासँगको सम्बन्ध पनि कमजोर हुन सक्छ । त्यसैले महाधिवेशनपछि बन्ने नेतृत्वले संगठनलाई एकताबद्ध बनाउँदै जनताका दैनिक समस्यामा केन्द्रित हुनुपर्ने छ ।
निष्कर्षः कांग्रेसको भविष्य एकतामा निर्भर
नेपाली कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनले पार्टीको नेतृत्वमात्र चयन गर्ने छैन, यसको आगामी राजनीतिक दिशा पनि निर्धारण गर्ने छ । असोज १६ र १७ गते प्रतिनिधि रजिस्ट्रेसन, असोज १८ गते उद्घाटन, असोज १९ र २० गते बन्द सत्र तथा असोज २१ र २२ गते निर्वाचन गर्ने कार्यतालिका अघि बढिरहेको अवस्थामा देउवा पक्षले मंसिर २१ देखि २३ गतेसम्म समानान्तर महाधिवेशन गर्ने कार्यक्रम ल्याउनुले पार्टीभित्रको विवादलाई गम्भीर बनाएको छ ।
गगन थापाको नेतृत्वले नयाँ कांग्रेस निर्माण गर्ने अवसर पाएको छ, तर त्यसका लागि पार्टीभित्रका सबै पक्षलाई समेट्ने क्षमता देखाउनुपर्ने छ । देउवापक्षले पनि नेतृत्व परिवर्तन र पुस्तान्तरणको आकांक्षालाई सम्बोधन गर्दै संगठनात्मक एकताका लागि सहकार्य गर्नुपर्ने छ । पार्टीको भविष्य कुनै एक समूहको जित वा अर्को समूहको पराजयमामात्र निर्भर छैन । यसको भविष्य तलदेखि माथिसम्मका नेता तथा कार्यकर्तालाई एउटै संगठनमा राखेर साझा राजनीतिक लक्ष्यका साथ अघि बढ्न सक्ने क्षमतामा निर्भर छ ।
अन्ततः कांग्रेसको १५औं महाधिवेशनले नेतृत्व परिवर्तनसँगै एकता, सहकार्य र संगठनात्मक सुधारको बाटो खोल्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न सबैभन्दा महत्वपूर्ण बनेको छ । महाधिवेशनपछि कांग्रेस एकताबद्ध भएर अघि बढ्छ वा असोज र मंसिरका दुई अलग–अलग महाधिवेशनले पार्टीलाई थप विभाजित बनाउँछन् भन्ने कुरा आगामी राजनीतिक घटनाक्रमले स्पष्ट पार्ने छ ।
