राजनीतिक हिसाबले परिपक्वदेखि उमेर र लैंगिक हिसाबले समानतासँगै विचारका हिसाबले बहसमा खरो रूपमा उत्रन सक्ने कार्यकर्ता निर्माण गर्न सक्दा मात्र कुनै पनि राजनीतिक दल जनतामा टिकिराख्न सक्षम हुने हो । नेपाली कांग्रेस आफ्नो १४औँ माधिवेशनको तयारीमा छ । तर, गुटगत विचार र कोभिड–१९ को महामारीका कारण उसले महाधिवेशनपूर्व बाँड्नु पर्ने क्रियाशील सदस्यतासमेत बाँडिसकेको छैन । गत फागुनमै पार्टीको विधानअनुसार १४औँ महाधिवेशनबाट आएको नेतृत्वको कार्यकाल सकिएको छ ।
६ फागुन ०७७ मा सभापति शेरबहादुर देउवाको सभापतित्वमा बसेको बैठकले संविधानको प्रावधानलाई टेकेर ७ देखि १० भदौ ०७८ सम्म आफ्नो १४औँ महाधिवेशन सम्पन्न गर्ने निर्णय ग¥यो । निर्णय त ग¥यो तर, असार ५ र ७ गते वडा र गाउँ अधिवेशन सम्पन्न गर्ने तालिका अनुसारको समय आउन जम्माजम्मी दुई साता मात्र बाँकी छ । अब प्रष्ट भइसक्यो निर्धारित मितिमा महाधिवेशन सम्भव छैन । यतिबेलाको विषम् परिस्थितिलाई मध्यनजर राख्दै पार्टीका नेताहरूको एक आपसमा गुटगत झगडाभन्दा पनि पार्टीको वैद्यानिकता जोगाउन अब ढिला गर्न हुन्न ।
ढिला चाँडो महाधिवेशन हुने नै छ । महाधिवेशनले कम्तीमा तीनवटा विषयमा आफूलाई केन्द्रित गर्न सक्दा मात्र नेपालको ऐतिहासिक पार्टी नेपाली कांग्रेसले आफ्नो पुरानो छवि कायम राख्न सम्भव छ । पहिलो नेपाली कांग्रेसको एजेन्डा बन्न सक्नु पर्दछ ‘विचार’ । नेपालका ठूलाठूला अन्दोलनको नेतृत्व र परिवर्तनको नेतृत्व गर्न नेपाली कांग्रेस सफल भएको भनेकै विचारका कारण हो । लोकतान्त्रिक पद्धतिको जगमा कांग्रेसले निर्माण गरेको विचारको आधारमा राणा, राजा, पञ्चायत तथा माओवादीको बन्दुकसमेत फिका भए ।
तर, यो ऐतिहासिक पृष्ठभूमि बोकेको कांग्रेसमा आज विचारको कुरा सुनिन छाडेको छ । केन्द्रीय समितिको बैठकमा पनि गुटका धारणा आउने, विचारको सामूहिक भावना नआउने स्थिति देखिँदै छ । केन्द्रीय समितिको बैठकपश्चातका समाचार सुन्दा नेताका अलगअलग धारणाबाहेक पार्टीको धारणा आउनै छाड्यो । आजकै हिसाबले नेपाली कांग्रेस चल्नै सक्दैन । नेतृत्वमा पुग्नेले अर्को पक्षको धारणा सुन्ने र अर्को पक्षले पनि नेतृत्वलाई वैचारिक सहयोग गर्ने फराकिलो छाती देखाउन सक्नु पर्दछ ।
दोस्रो विषय युवाको हो । युवाले पार्टीमै भविष्य देख्ने भएपछि गुटलाई बलियो बनाउन गुटका पछाडि दौड्नेभन्दा पनि समग्र पार्टीलाई विचारको पार्टीमा लैजान देशैभरका लाखौँ युवालाई कांग्रेसमा आकर्षित गर्ने विचार पुनर्निर्माणतिर लाग्न जरुरी छ । हामी युवालाई आकर्षित गर्ने कांग्रेसका युवा नेतामा पनि विचार तथा नयाँ दृष्टिकोण निर्माण भएको पाइँदैन । प्रजातन्त्रमा आस्था राख्ने युवाको मन बरु धेरथोर तान्दै लगेको देखिन्छ विवेकशील साझा पार्टीले । साझा पार्टीले युवा आकर्षित नगराऊन् भन्ने मनसाय होइन । मनशाय केवल नेपालको जेठो तथा ऐतिहासिक पार्टी कांग्रेस युवाको पनि भावना बोक्न सक्षम होस् भन्ने नै हो ।
२१औँ शताब्दी सुहाँउदो कांग्रेस निमार्णका लागि नेपाली कांग्रेसका देशैभरका युवाले आज एकपटक पार्टीको अस्तित्व जोगाउन पनि विचार निर्माणको बहसमा जुट्नु पर्ने बेला आएको छ । तेस्रो विषय हो– महिला सहभागिता । पार्टीका नीति, सिद्धान्त तथा व्यवहारिक विचारलाई घरघरसम्म पु¥याउने दरिलो माध्यम हुन महिला । प्राकृतिक हिसाबले पनि घाँस दाउरा र चुलोचौकाको जिम्मेवारी महिलामाथि नै भएकाले पनि पार्टी संगठनको विचारलाई ग्रामीण बस्तीसम्म तत्काल पु¥याउन पनि महिलाको भूमिका अधिक हुन्छ । सँगै, काममा भोलि नभन्ने, आर्थिकमा पारदर्शिता, जिम्मेवारी बोध गर्ने क्षमता आदि महिलाका विशेषता नै हुन् । हो–हल्ला बेगर नै चुपचाप जनमत निर्माण गर्न सक्ने शक्ति हुन्छ, महिलामा ।
सफलताको श्रेय मात्र नभई विफलताको जिम्मेवारी र त्यो विफलताको समीक्षामा जुट्ने सामथ्र्य पनि महिलामा हुन्छ । हामीलाई थाहा छ, प्रकृतिले पुरुषलाई भन्दा महिलालाई एक पाइलो पछाडि नै राखेको छ । तर, त्यो पाइलोको दूरी घटाउने प्रयास विश्वभर नै हुँदै गरेका पाइन्छ । नारी पुरुषबीच राजनीतिक, आर्थिक, सामाजिक र मनोवैज्ञानिक समानता केवल भाषणले मात्र आउँदैन । महिलालाई जिम्मेवारीमा पुग्नबाट पुरुषले नरोके मात्रा पुग्छ । बाँकी मार्गरेट थ्याचर प्रधानमन्त्री बन्दा चलाउन सक्तिनन् भन्नेहरूलाई श्रीमती थ्याचरले विश्वलाई नै आश्चर्यचकित पार्ने गरी चलाएर देखाइ दिइन् । नेपाली कांग्रेस र कांग्रेसको संगठन निर्माणका सम्बन्धमा महाधिवेशनको पूर्वसन्ध्यामा थप लिखित सामग्रीहरू लेखमार्फत थप सार्वजनिक गर्ने नै छु ।
सन्र्दभ, कांग्रेसको १४औँ महाधिवेशनको हो । महिला आरक्षणका कुरा पनि आएका छन्, महिला सहभागिताको विषय केवल आरक्षणले मात्र हुँदैन । नीति मै सुधार चाहिन्छ । आरक्षण केवल निश्चित अवधिका लागि मात्र लागू गर्ने विषय हो । नारी मुक्ति आन्दोलन चलाउने जर्मिन ग्रेथरले भनेकी छन्, ‘कोशिश जारी रहने छ ।’ दक्षिण एसियाली अर्थात अल्पविकसित र अविकशित मुलुकमा महिलाले नेतृत्वदायी भूमिका पाउन र पाएको भूमिका प्रभावकारी रूपमा कार्यसम्पादन गर्न मुस्किल छ भन्ने आरोप लगाइन्छ ।
प्रभावकारी भूमिका देखा पर्दा र भूमिका पाउने नारीका बारे पनि पुरुषसँगको सम्बन्धमा लगेर जोड्ने परम्पराले हाम्रो समाजमा जरा गाडेको छ । कांग्रेसकै वडा तहदेखि केन्द्रसम्म सञ्चालनको हैसियत राख्ने महिला छन् । तर, भूमिका पाउनका निम्ति अदृष्य त्याग खोजिन्छ । यो भन्दा दुर्भाग्य केही पनि हुनै सक्दैन । कांग्रेसलाई आजका मितिमा बलियो बनाइराख्ने हो भने विचारको बहस, नेतृत्वमा युवा सहभागितासँगै संगठनमा महिलाको योग्यता र क्षमताको आधारमा जिम्मेवारी दिँदा र लिँदा मात्र नेपालको ऐतिहासिक जेठो पार्टी नेपाली कांग्रेस पनि जीवन्त रहन सम्भव छ ।
