नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको आयोजनामा साउन २४ गते आइतबार अर्थात् अगस्ट ९, २०२६ मा काठमाडौंको खुलामञ्चमा आयोजना हुने विश्व आदिवासी दिवस यस वर्ष विशेष तथा भव्य हुने अपेक्षा गरिएको छ । भव्य र्याली, मौलिक सांस्कृतिक झाँकी, परम्परागत बाजागाजा, जातीय भेषभूषा तथा विभिन्न समुदायको व्यापक सहभागिताले कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक उत्सवको रूप दिने छ ।
विश्व आदिवासी दिवसमा सबै समुदाय आफ्नो मौलिक पहिचान, परम्परागत भेषभूषा तथा सांस्कृतिक गौरवसहित सहभागी बनौं । आदिवासी जनजातिको इतिहास, संस्कृति, भाषा तथा ज्ञानको सम्मान गरौं । प्राप्त अधिकारको रक्षा गर्दै समावेशी, समानतामूलक तथा न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा साझा भूमिका निर्वाह गरौं ।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक तथा बहुधार्मिक विशेषताले सम्पन्न राष्ट्र हो । हिमाल, पहाड र तराईका विविध भूगोलमा बसोबास गर्ने आदिवासी जनजाति समुदायहरूले नेपालको इतिहास, सभ्यता, संस्कृति, भाषा, परम्परा, सामाजिक संरचना तथा राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन् । नेपालको सांस्कृतिक विविधता र सामाजिक बहुलताको आधार निर्माण गर्ने यी समुदायहरू केवल विगतका ऐतिहासिक समूहमात्र होइनन्, वर्तमान नेपालको जीवित पहिचान र भविष्यको समावेशी राष्ट्र निर्माणका महत्वपूर्ण साझेदार पनि हुन् ।
यही ऐतिहासिक योगदान, सांस्कृतिक गौरव, अधिकारको संरक्षण तथा पहिचानको सम्मानलाई केन्द्रमा राख्दै नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघले यस वर्ष पनि ‘अगस्ट ९ अर्थात् विश्व आदिवासी दिवस’ भव्य रूपमा मनाउने तयारी तीव्र बनाएको छ । महासंघले सार्वजनिक गरेको कार्यक्रमअनुसार साउन २४ गते आइतबार (अगस्ट ९, २०२६) का दिन बिहान ११ः०० बजे काठमाडौंको खुलामञ्चमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, भव्य र्याली, झाँकी प्रदर्शन, परम्परागत भेषभूषा, मौलिक बाजागाजा, सांस्कृतिक नृत्य तथा आदिवासी जनजातिको पहिचान झल्काउने विविध प्रस्तुति आयोजना गरिने भएको छ ।
यस वर्षको कार्यक्रमको मूल नारा रहेको छ- ‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता, पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा हाम्रो साझा प्रतिबद्धता ।’ यो नारा केवल औपचारिक कार्यक्रमको आकर्षक वाक्यमात्र होइन । यसले नेपालको संविधान, राज्य संरचना, सामाजिक न्याय, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, भाषा-संस्कृतिको संरक्षण, आदिवासी जनजातिको आत्मसम्मान तथा अधिकारको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँग जोडिएको गम्भीर राष्ट्रिय सन्देश बोकेको छ । विगतका आन्दोलन र संघर्षबाट प्राप्त उपलब्धिहरूको संरक्षण गर्दै पहिचान, समावेशिता र न्यायमा आधारित राष्ट्र निर्माणका लागि सबै समुदायले साझा प्रतिबद्धता जनाउनुपर्ने आवश्यकतालाई यस नाराले स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ ।
विश्व आदिवासी दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
विश्वभरका आदिवासी समुदायहरूको अधिकार, पहिचान, संस्कृति, भाषा, परम्परा तथा सामाजिक अस्तित्वको संरक्षण र प्रवद्र्धन गर्ने उद्देश्यले संयुक्त राष्ट्रसंघले हरेक वर्ष ‘अगस्ट ९’ लाई ‘विश्व आदिवासी दिवस’का रूपमा मनाउँदै आएको छ । विश्वका विभिन्न भूभागमा बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायहरूले आफ्नो भूमि, प्राकृतिक स्रोत, भाषा, संस्कृति तथा परम्परागत ज्ञानको संरक्षणका लागि लामो समयदेखि संघर्ष गर्दै आएका छन् ।
विश्व आदिवासी दिवसले आदिवासी समुदायका समस्या, अधिकार तथा योगदानलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा उजागर गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ । यस दिन आदिवासी समुदायका सांस्कृतिक विशेषता प्रदर्शन गर्नुका साथै उनीहरूको राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक अधिकारका विषयमा बहस र संवाद गरिन्छ ।
नेपालको सन्दर्भमा विश्व आदिवासी दिवसको महत्व अझ व्यापक छ । नेपालमा विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायहरू आफ्नो विशिष्ट भाषा, संस्कृति, परम्परा, ज्ञान प्रणाली तथा सामाजिक पहिचानसहित अस्तित्वमा रहेका छन् । तामाङ, मगर, नेवार, गुरुङ, राई, लिम्बू, शेर्पा, थारू, सुनुवार, हायु, राजी, चेपाङ, धिमाल, थामी, दनुवार, माझी, कुमाल, भोटे, जिरेल, लेप्चा, बरामु, छन्त्याललगायत विभिन्न ५६ भन्दा बढी समुदायले नेपालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई समृद्ध बनाएका छन् ।
त्यसैले नेपालमा विश्व आदिवासी दिवस केवल एउटा स्मरण दिवसमात्र नभई आदिवासी जनजातिको इतिहास, पहिचान, अधिकार र भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण राष्ट्रिय अभियानका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ ।
भव्य र्याली, सांस्कृतिक झा“की र मौलिक पहिचानको प्रदर्शन
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघले यस वर्ष विश्व आदिवासी दिवसलाई विशेष तथा भव्य रूपमा मनाउने तयारी गरेको जनाएको छ । महासंघको संघीय सचिवालयले विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदाय, जातीय संस्था, सामाजिक संगठन, सांस्कृतिक समूह तथा सरोकारवालासँग छलफल र अन्तरक्रिया गर्दै कार्यक्रमको तयारी अगाडि बढाएको छ ।
कार्यक्रममा आदिवासी जनजातिका मौलिक पहिरन, परम्परागत बाजागाजा, सांस्कृतिक नृत्य, जातीय झाँकी तथा ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने विविध प्रस्तुति रहने छन् । सहभागीहरू आफ्नो समुदायको मौलिक भेषभूषामा उपस्थित हुने तथा परम्परागत बाजागाजासहित सांस्कृतिक प्रदर्शन गर्ने तयारीमा रहेका छन् ।
आदिवासी जनजातिका सांस्कृतिक झाँकीहरू केवल मनोरञ्जनका माध्यम होइनन् । प्रत्येक झाँकीले एउटा समुदायको इतिहास, जीवनशैली, परम्परागत ज्ञान, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक चेतनालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ । परम्परागत पोसाक, बाजा, नृत्य र गीतमा समुदायको विगत, वर्तमान तथा भविष्यको सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ ।
यस वर्षको कार्यक्रममा तामाङ समुदायको ५०० वटा डम्फु, ताम्बा परम्परा तथा मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, मगर समुदायको परम्परागत भेषभूषा र सांस्कृतिक प्रस्तुति तथा नेवार समुदायको मौलिक बाजागाजा, नृत्य र सांस्कृतिक झाँकी विशेष आकर्षणका रूपमा रहने अपेक्षा गरिएको छ । विभिन्न समुदायका मौलिक सांस्कृतिक प्रस्तुतीकरणले काठमाडौं उपत्यकालाई बहुरंगी सांस्कृतिक उत्सवको वातावरण प्रदान गर्ने छ ।
‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता’
यस वर्षको मूल नाराको पहिलो भाग ‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता’ अत्यन्तै महत्वपूर्ण र समसामयिक सन्देश हो । नेपालमा विभिन्न राजनीतिक आन्दोलन, जनआन्दोलन, आदिवासी जनजाति आन्दोलन तथा सामाजिक संघर्षका माध्यमबाट समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षण, सामाजिक न्याय र पहिचानसम्बन्धी केही महत्वपूर्ण संवैधानिक तथा कानुनी उपलब्धि प्राप्त भएका छन् । नेपालको संविधानले नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरेको छ । संविधानले विभिन्न समुदायको भाषा, संस्कृति तथा पहिचानको संरक्षण गर्ने आधार पनि प्रदान गरेको छ । राज्यका विभिन्न निकायमा समावेशी प्रतिनिधित्वको अवधारणालाई स्वीकार गरिएको छ ।
तर संवैधानिक व्यवस्था हुनु र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनु फरक विषय हुन् । धेरै अधिकार कानुनी दस्तावेजमा उल्लेख भए पनि व्यवहारमा पूर्णरूपमा कार्यान्वयन हुन बाँकी छन् । आदिवासी जनजातिको भाषा संरक्षण, मातृभाषामा शिक्षा, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, प्राकृतिक स्रोतमा सहभागिता, राज्यका निकायमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व तथा विकास प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिताका विषय अझै चुनौतीपूर्ण रहेका छन् ।
त्यसैले प्राप्त अधिकारको संरक्षण गर्नु भनेको विगतका उपलब्धिलाई सुरक्षित राख्नुमात्र होइन । यसको अर्थ ती अधिकारलाई व्यवहारमा लागू गराउनु, संस्थागत बनाउनु तथा आगामी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु पनि हो । अधिकारको संरक्षणका लागि निरन्तर जनचेतना, संगठनात्मक एकता, नीतिगत बहस, संवाद तथा लोकतान्त्रिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ । अधिकार प्राप्त भएपछि आन्दोलन समाप्त हुँदैन; अधिकारको कार्यान्वयन, संरक्षण र विस्तारका लागि निरन्तर जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ ।
पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको आवश्यकता
यस वर्षको नाराको दोस्रो भाग ‘पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा हाम्रो साझा प्रतिबद्धता’ नेपालको भविष्यसँग जोडिएको महत्वपूर्ण अवधारणा हो । समावेशिता केवल विभिन्न समुदायलाई एउटै स्थानमा राख्नुमात्र होइन । वास्तविक समावेशिता भनेको राज्यका निर्णय, नीति निर्माण, विकास प्रक्रिया तथा अवसरमा सबै समुदायको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो ।
पहिचानसहितको समावेशी नेपाल भन्नाले प्रत्येक समुदायको भाषा, संस्कृति, इतिहास, परम्परा तथा सामाजिक अस्तित्वलाई सम्मान गर्ने राज्य व्यवस्था बुझिन्छ । कुनै समुदायले आफ्नो भाषा, संस्कृति वा पहिचान त्यागेपछि मात्र राष्ट्रिय एकता सम्भव हुन्छ भन्ने सोच आधुनिक लोकतान्त्रिक अवधारणासँग मेल खाँदैन । वास्तविक राष्ट्रिय एकता विविधताको सम्मानबाट निर्माण हुन्छ । नेपालका विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिहरूबीच समान सम्मान र सहकार्य कायम हुँदा राष्ट्रिय एकता अझ बलियो हुन्छ ।
न्यायपूर्ण नेपाल निर्माणका लागि अवसर, स्रोत, प्रतिनिधित्व तथा राज्यका सेवामा समान पहुँच आवश्यक छ । सामाजिक तथा ऐतिहासिक रूपमा पछाडि परेका समुदायलाई समान अवसर उपलब्ध गराउन विशेष नीति तथा कार्यक्रम आवश्यक हुन सक्छ । पहिचान र समावेशिता राष्ट्रिय एकताका विरोधी विषय होइनन् । बरू यी राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउने आधार हुन् । आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानप्रति सम्मान प्राप्त गर्ने नागरिकले राज्यप्रति थप अपनत्व महसुस गर्छ ।
जनजाति महासंघको भूमिका
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ नेपालको आदिवासी जनजाति समुदायको साझा छाता संगठनका रूपमा स्थापित महत्वपूर्ण संस्था हो । महासंघले विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायको अधिकार, पहिचान, भाषा, संस्कृति तथा सामाजिक न्यायका विषयलाई संगठितरूपमा अगाडि बढाउँदै आएको छ । महासंघले विगतदेखि आदिवासी जनजातिको साझा आवाज निर्माण, नीति निर्माणमा सहभागिता, सांस्कृतिक संरक्षण, सामाजिक चेतना तथा अधिकारसम्बन्धी बहसमा महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ ।
विश्व आदिवासी दिवसलाई राष्ट्रियस्तरमा व्यापकरूपमा मनाउने कार्यमा पनि महासंघको महत्वपूर्ण योगदान रहेको छ । प्रत्येक वर्ष महासंघले विभिन्न समुदायलाई एउटै साझा मञ्चमा जोड्दै आदिवासी जनजातिको सांस्कृतिक विविधता र साझा अधिकारको विषयलाई सार्वजनिकरूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ । यस वर्ष महासंघको संघीय सचिवालयले कार्यक्रमलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन विभिन्न समुदायसँग छलफल तथा समन्वयलाई प्राथमिकता दिएको छ । यसले कार्यक्रम केवल केन्द्रबाट सञ्चालन हुने औपचारिक समारोह नभई समुदायको सक्रिय सहभागितामा आधारित साझा अभियान बन्ने संकेत गरेको छ ।
निष्कर्ष
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको आयोजनामा साउन २४ गते आइतबार अर्थात् अगस्ट ९, २०२६ मा काठमाडौंको खुलामञ्चमा आयोजना हुने विश्व आदिवासी दिवस यस वर्ष विशेष तथा भव्य हुने अपेक्षा गरिएको छ । भव्य र्याली, मौलिक सांस्कृतिक झाँकी, परम्परागत बाजागाजा, जातीय भेषभूषा तथा विभिन्न समुदायको व्यापक सहभागिताले कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक उत्सवको रूप दिने छ ।
विश्व आदिवासी दिवसमा सबै समुदाय आफ्नो मौलिक पहिचान, परम्परागत भेषभूषा तथा सांस्कृतिक गौरवसहित सहभागी बनौं । आदिवासी जनजातिको इतिहास, संस्कृति, भाषा तथा ज्ञानको सम्मान गरौं । प्राप्त अधिकारको रक्षा गर्दै समावेशी, समानतामूलक तथा न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा साझा भूमिका निर्वाह गरौं ।
हाम्रो भाषा, हाम्रो गौरव
हाम्रो संस्कृति, हाम्रो पहिचान
हाम्रो अधिकार, हाम्रो साझा प्रतिबद्धता
९ अगस्ट विश्व आदिवासी दिवसको हार्दिक शुभकामना !
