यस वर्षको कार्यक्रमको मूल नारा रहेको छ– ‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता, पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा हाम्रो साझा प्रतिबद्धता।’ यो नारा केवल औपचारिक कार्यक्रमको आकर्षक वाक्यमात्र होइन। यसले नेपालको संविधान, राज्य संरचना, सामाजिक न्याय, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, भाषा–संस्कृतिको संरक्षण, आदिवासी जनजातिको आत्मसम्मान तथा अधिकारको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँग जोडिएको गम्भीर राष्ट्रिय सन्देश बोकेको छ।
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक तथा बहुधार्मिक विशेषताले सम्पन्न राष्ट्र हो। हिमाल, पहाड र तराईका विविध भूगोलमा बसोबास गर्ने आदिवासी जनजाति समुदायहरूले नेपालको इतिहास, सभ्यता, संस्कृति, भाषा, परम्परा, सामाजिक संरचना तथा राष्ट्रिय पहिचान निर्माणमा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएका छन्। नेपालको सांस्कृतिक विविधता र सामाजिक बहुलताको आधार निर्माण गर्ने यी समुदायहरू केवल विगतका ऐतिहासिक समूहमात्र होइनन्, वर्तमान नेपालको जीवित पहिचान र भविष्यको समावेशी राष्ट्र निर्माणका महत्त्वपूर्ण साझेदार पनि हुन्।
यही ऐतिहासिक योगदान, सांस्कृतिक गौरव, अधिकारको संरक्षण तथा पहिचानको सम्मानलाई केन्द्रमा राख्दै नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघले यस वर्ष पनि ‘अगस्ट ९ अर्थात् विश्व आदिवासी दिवस’ भव्य रूपमा मनाउने तयारी तीव्र बनाएको छ। महासंघले सार्वजनिक गरेको कार्यक्रमअनुसार साउन २४ गते आइतबार (अगस्ट ९, २०२६) का दिन बिहान ११:०० बजे काठमाडौंको खुलामञ्चमा विविध सांस्कृतिक कार्यक्रम, भव्य र्याली, झाँकी प्रदर्शन, परम्परागत भेषभूषा, मौलिक बाजागाजा, सांस्कृतिक नृत्य तथा आदिवासी जनजातिको पहिचान झल्काउने विविध प्रस्तुति आयोजना गरिने भएको छ।
यस वर्षको कार्यक्रमको मूल नारा रहेको छ– ‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता, पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा हाम्रो साझा प्रतिबद्धता।’
यो नारा केवल औपचारिक कार्यक्रमको आकर्षक वाक्यमात्र होइन। यसले नेपालको संविधान, राज्य संरचना, सामाजिक न्याय, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, भाषा–संस्कृतिको संरक्षण, आदिवासी जनजातिको आत्मसम्मान तथा अधिकारको प्रभावकारी कार्यान्वयनसँग जोडिएको गम्भीर राष्ट्रिय सन्देश बोकेको छ। विगतका आन्दोलन र संघर्षबाट प्राप्त उपलब्धिहरूको संरक्षण गर्दै पहिचान, समावेशिता र न्यायमा आधारित राष्ट्र निर्माणका लागि सबै समुदायले साझा प्रतिबद्धता जनाउनुपर्ने आवश्यकतालाई यस नाराले स्पष्ट रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।
विश्व आदिवासी दिवसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
विश्वभरका आदिवासी समुदायहरूको अधिकार, पहिचान, संस्कृति, भाषा, परम्परा तथा सामाजिक अस्तित्वको संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले संयुक्त राष्ट्रसंघले हरेक वर्ष ‘अगस्ट ९’ लाई ‘विश्व आदिवासी दिवस’का रूपमा मनाउँदै आएको छ। विश्वका विभिन्न भूभागमा बसोबास गर्ने आदिवासी समुदायहरूले आफ्नो भूमि, प्राकृतिक स्रोत, भाषा, संस्कृति तथा परम्परागत ज्ञानको संरक्षणका लागि लामो समयदेखि संघर्ष गर्दै आएका छन्।
विश्व आदिवासी दिवसले आदिवासी समुदायका समस्या, अधिकार तथा योगदानलाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा उजागर गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। यस दिन आदिवासी समुदायका सांस्कृतिक विशेषता प्रदर्शन गर्नुका साथै उनीहरूको राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक तथा सांस्कृतिक अधिकारका विषयमा बहस र संवाद गरिन्छ।
नेपालको सन्दर्भमा विश्व आदिवासी दिवसको महत्त्व अझ व्यापक छ। नेपालमा विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायहरू आफ्नो विशिष्ट भाषा, संस्कृति, परम्परा, ज्ञान प्रणाली तथा सामाजिक पहिचानसहित अस्तित्वमा रहेका छन्। तामाङ, मगर, नेवार, गुरुङ, राई, लिम्बू, शेर्पा, थारू, सुनुवार, हायु, राजी, चेपाङ, धिमाल, थामी, दनुवार, माझी, कुमाल, भोटे, जिरेल, लेप्चा, बरामु, छन्त्याललगायत विभिन्न ५६ भन्दा बढी समुदायले नेपालको सामाजिक तथा सांस्कृतिक जीवनलाई समृद्ध बनाएका छन्।
त्यसैले नेपालमा विश्व आदिवासी दिवस केवल एउटा स्मरण दिवसमात्र नभई आदिवासी जनजातिको इतिहास, पहिचान, अधिकार र भविष्यसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण राष्ट्रिय अभियानका रूपमा विकसित हुँदै आएको छ।
भव्य र्याली, सांस्कृतिक झाँकी र मौलिक पहिचानको प्रदर्शन
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघले यस वर्ष विश्व आदिवासी दिवसलाई विशेष तथा भव्य रूपमा मनाउने तयारी गरेको जनाएको छ। महासंघको संघीय सचिवालयले विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदाय, जातीय संस्था, सामाजिक संगठन, सांस्कृतिक समूह तथा सरोकारवालासँग छलफल र अन्तरक्रिया गर्दै कार्यक्रमको तयारी अगाडि बढाएको छ। कार्यक्रममा आदिवासी जनजातिका मौलिक पहिरन, परम्परागत बाजागाजा, सांस्कृतिक नृत्य, जातीय झाँकी तथा ऐतिहासिक र सांस्कृतिक पहिचान झल्काउने विविध प्रस्तुति रहने छन्। सहभागीहरू आफ्नो समुदायको मौलिक भेषभूषामा उपस्थित हुने तथा परम्परागत बाजागाजासहित सांस्कृतिक प्रदर्शन गर्ने तयारीमा रहेका छन्।
आदिवासी जनजातिका सांस्कृतिक झाँकीहरू केवल मनोरञ्जनका माध्यम होइनन्। प्रत्येक झाँकीले एउटा समुदायको इतिहास, जीवनशैली, परम्परागत ज्ञान, सामाजिक संरचना तथा सांस्कृतिक चेतनालाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। परम्परागत पोसाक, बाजा, नृत्य र गीतमा समुदायको विगत, वर्तमान तथा भविष्यको सम्बन्ध जोडिएको हुन्छ।
यस वर्षको कार्यक्रममा तामाङ समुदायको ५०० वटा डम्फु, तम्बा परम्परा तथा मौलिक सांस्कृतिक पहिचान, मगर समुदायको परम्परागत भेषभूषा र सांस्कृतिक प्रस्तुति तथा नेवार समुदायको मौलिक बाजागाजा, नृत्य र सांस्कृतिक झाँकी विशेष आकर्षणका रूपमा रहने अपेक्षा गरिएको छ। विभिन्न समुदायका मौलिक सांस्कृतिक प्रस्तुतीकरणले काठमाडौं उपत्यकालाई बहुरंगी सांस्कृतिक उत्सवको वातावरण प्रदान गर्ने छ।
तामाङ, मगर र नेवार समुदायसँग विशेष छलफल
विश्व आदिवासी दिवसलाई यस वर्ष अझ व्यापक, व्यवस्थित तथा जनसहभागितामूलक बनाउन महासंघले विभिन्न समुदायका संघसंस्था तथा प्रतिनिधिहरूसँग छलफल र अन्तरक्रिया गरिसकेको छ। विशेषगरी तामाङ, मगर र नेवार समुदायको विशाल जनसहभागिता सुनिश्चित गर्ने उद्देश्यले ती समुदायसँग सम्बन्धित विभिन्न सामाजिक, सांस्कृतिक तथा जातीय संघसंस्थाहरूसँग संवाद गरिएको महासंघको संघीय सचिवालयले जनाएको छ।
यस वर्षको विश्व आदिवासी दिवसले नेपालका विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायबीच साझा एकताको सन्देश प्रवाह गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। विभिन्न समुदायको भाषा, संस्कृति, भेषभूषा तथा परम्परा फरक भए पनि अधिकार, सम्मान, समावेशिता तथा न्यायका विषय साझा छन्। त्यसैले विश्व आदिवासी दिवसले ‘विविधतामा एकता’को अवधारणालाई व्यवहारमा प्रस्तुत गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। तामाङ, मगर, नेवार तथा अन्य सबै आदिवासी जनजाति समुदायको व्यापक सहभागिताले नेपालमा पहिचान र एकता एकअर्काका विरोधी होइनन् भन्ने सन्देश दिने छ।
तामाङ, मगर र नेवार समुदाय नेपालको सामाजिक, सांस्कृतिक तथा ऐतिहासिक संरचनामा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्ने समुदायहरू हुन्। यी समुदायको ठूलो जनसहभागिताले विश्व आदिवासी दिवसको कार्यक्रमलाई थप व्यापक र प्रभावकारी बनाउने विश्वास गरिएको छ। तामाङ समुदाय नेपालको मौलिक सभ्यता, भाषा, संस्कृति तथा परम्पराको महत्त्वपूर्ण वाहक हो। तामाङ समुदायको डम्फु, ताम्बा परम्परा, सेलो, ल्होछार, मौलिक पोसाक तथा सांस्कृतिक जीवनशैली नेपालको राष्ट्रिय सांस्कृतिक सम्पदाका महत्त्वपूर्ण आधार हुन्।
मगर समुदाय नेपालको इतिहास, सामाजिक विकास तथा राष्ट्रिय सुरक्षामा महत्त्वपूर्ण योगदान पुर्याएको समुदाय हो। मगरहरूको मौलिक भाषा, संस्कृति, परम्परागत नृत्य, भेषभूषा तथा सामाजिक मूल्यले नेपालको सांस्कृतिक विविधतालाई समृद्ध बनाएको छ। नेवार समुदाय काठमाडौं उपत्यकाको ऐतिहासिक सभ्यता, कला, वास्तुकला, व्यापार, संस्कृति तथा सामाजिक विकाससँग गहिरो रूपमा जोडिएको समुदाय हो। नेवारी संस्कृति, जात्रा, पर्व, परम्परागत संगीत, कला तथा वास्तुकलाले नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा विशिष्ट सांस्कृतिक पहिचान प्रदान गरेको छ।
यी तीन समुदायको व्यापक सहभागिताले यस वर्षको विश्व आदिवासी दिवसलाई केवल औपचारिक कार्यक्रमभन्दा माथि उठाएर जनसहभागितामा आधारित सांस्कृतिक आन्दोलनको रूप दिने अपेक्षा गरिएको छ।
‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता’
यस वर्षको मूल नाराको पहिलो भाग ‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता’ अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण र समसामयिक सन्देश हो। नेपालमा विभिन्न राजनीतिक आन्दोलन, जनआन्दोलन, आदिवासी जनजाति आन्दोलन तथा सामाजिक संघर्षका माध्यमबाट समावेशिता, समानुपातिक प्रतिनिधित्व, भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षण, सामाजिक न्याय र पहिचानसम्बन्धी केही महत्त्वपूर्ण संवैधानिक तथा कानुनी उपलब्धि प्राप्त भएका छन्। नेपालको संविधानले नेपाललाई बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक तथा बहुसांस्कृतिक राष्ट्रका रूपमा स्वीकार गरेको छ। संविधानले विभिन्न समुदायको भाषा, संस्कृति तथा पहिचानको संरक्षण गर्ने आधार पनि प्रदान गरेको छ। राज्यका विभिन्न निकायमा समावेशी प्रतिनिधित्वको अवधारणालाई स्वीकार गरिएको छ।
तर संवैधानिक व्यवस्था हुनु र त्यसको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुनु फरक विषय हुन्। धेरै अधिकार कानुनी दस्तावेजमा उल्लेख भए पनि व्यवहारमा पूर्णरूपमा कार्यान्वयन हुन बाँकी छन्। आदिवासी जनजातिको भाषा संरक्षण, मातृभाषामा शिक्षा, सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, प्राकृतिक स्रोतमा सहभागिता, राज्यका निकायमा समानुपातिक प्रतिनिधित्व तथा विकास प्रक्रियामा अर्थपूर्ण सहभागिताका विषय अझै चुनौतीपूर्ण रहेका छन्।
त्यसैले प्राप्त अधिकारको संरक्षण गर्नु भनेको विगतका उपलब्धिलाई सुरक्षित राख्नुमात्र होइन। यसको अर्थ ती अधिकारलाई व्यवहारमा लागू गराउनु, संस्थागत बनाउनु तथा आगामी पुस्तासम्म हस्तान्तरण गर्नु पनि हो। अधिकारको संरक्षणका लागि निरन्तर जनचेतना, संगठनात्मक एकता, नीतिगत बहस, संवाद तथा लोकतान्त्रिक सहभागिता आवश्यक हुन्छ। अधिकार प्राप्त भएपछि आन्दोलन समाप्त हुँदैन; अधिकारको कार्यान्वयन, संरक्षण र विस्तारका लागि निरन्तर जिम्मेवारी आवश्यक हुन्छ।
पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको आवश्यकता
यस वर्षको नाराको दोस्रो भाग ‘पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा हाम्रो साझा प्रतिबद्धता’ नेपालको भविष्यसँग जोडिएको महत्त्वपूर्ण अवधारणा हो। समावेशिता केवल विभिन्न समुदायलाई एउटै स्थानमा राख्नुमात्र होइन। वास्तविक समावेशिता भनेको राज्यका निर्णय, नीति निर्माण, विकास प्रक्रिया तथा अवसरमा सबै समुदायको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्नु हो।
पहिचानसहितको समावेशी नेपाल भन्नाले प्रत्येक समुदायको भाषा, संस्कृति, इतिहास, परम्परा तथा सामाजिक अस्तित्वलाई सम्मान गर्ने राज्य व्यवस्था बुझिन्छ। कुनै समुदायले आफ्नो भाषा, संस्कृति वा पहिचान त्यागेपछि मात्र राष्ट्रिय एकता सम्भव हुन्छ भन्ने सोच आधुनिक लोकतान्त्रिक अवधारणासँग मेल खाँदैन। वास्तविक राष्ट्रिय एकता विविधताको सम्मानबाट निर्माण हुन्छ। नेपालका विभिन्न जातजाति, भाषा, धर्म तथा संस्कृतिहरूबीच समान सम्मान र सहकार्य कायम हुँदा राष्ट्रिय एकता अझ बलियो हुन्छ।
न्यायपूर्ण नेपाल निर्माणका लागि अवसर, स्रोत, प्रतिनिधित्व तथा राज्यका सेवामा समान पहुँच आवश्यक छ। सामाजिक तथा ऐतिहासिक रूपमा पछाडि परेका समुदायलाई समान अवसर उपलब्ध गराउन विशेष नीति तथा कार्यक्रम आवश्यक हुन सक्छ। पहिचान र समावेशिता राष्ट्रिय एकताका विरोधी विषय होइनन्। बरू यी राष्ट्रिय एकतालाई बलियो बनाउने आधार हुन्। आफ्नो भाषा, संस्कृति र पहिचानप्रति सम्मान प्राप्त गर्ने नागरिकले राज्यप्रति थप अपनत्व महसुस गर्छ।
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको भूमिका
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघ नेपालको आदिवासी जनजाति समुदायको साझा छाता संगठनका रूपमा स्थापित महत्त्वपूर्ण संस्था हो। महासंघले विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायको अधिकार, पहिचान, भाषा, संस्कृति तथा सामाजिक न्यायका विषयलाई संगठितरूपमा अगाडि बढाउँदै आएको छ। महासंघले विगतदेखि आदिवासी जनजातिको साझा आवाज निर्माण, नीति निर्माणमा सहभागिता, सांस्कृतिक संरक्षण, सामाजिक चेतना तथा अधिकारसम्बन्धी बहसमा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्दै आएको छ।
विश्व आदिवासी दिवसलाई राष्ट्रियस्तरमा व्यापकरूपमा मनाउने कार्यमा पनि महासंघको महत्त्वपूर्ण योगदान रहेको छ। प्रत्येक वर्ष महासंघले विभिन्न समुदायलाई एउटै साझा मञ्चमा जोड्दै आदिवासी जनजातिको सांस्कृतिक विविधता र साझा अधिकारको विषयलाई सार्वजनिकरूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। यस वर्ष महासंघको संघीय सचिवालयले कार्यक्रमलाई थप व्यवस्थित र प्रभावकारी बनाउन विभिन्न समुदायसँग छलफल तथा समन्वयलाई प्राथमिकता दिएको छ। यसले कार्यक्रम केवल केन्द्रबाट सञ्चालन हुने औपचारिक समारोह नभई समुदायको सक्रिय सहभागितामा आधारित साझा अभियान बन्ने संकेत गरेको छ।
महासंघसँगको व्यक्तिगत सम्बन्ध र भावनात्मक जोड
महासंघसँग मेरो सम्बन्ध केवल सहभागीको रूपमामात्र सीमित छैन। महासंघको स्थापनाकालमा कार्यालय सचिवालयको जिम्मेवारीमा रहेर काम गर्ने अवसर प्राप्त भएको थियो। त्यस समयमा महासंघको संगठनात्मक विकास, विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायबीच समन्वय तथा साझा आवाज निर्माणका प्रयासलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर मिलेको थियो। स्थापनाकालका दिनहरूमा सीमित स्रोत र चुनौतीकाबीच आदिवासी जनजातिको साझा अधिकार, पहिचान तथा प्रतिनिधित्वका लागि संगठन निर्माण गर्नु महत्त्वपूर्ण कार्य थियो। विभिन्न समुदायको भाषा, संस्कृति र सामाजिक पृष्ठभूमि फरक भए पनि साझा अधिकार तथा सम्मानका विषयमा एकताबद्ध हुनुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट थियो।
त्यही ऐतिहासिक अनुभव र संस्थागत सम्बन्धका कारण नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघले आयोजना गर्ने कार्यक्रमप्रति आज पनि विशेष अपनत्व र भावनात्मक सम्बन्ध रहेको छ। महासंघका गतिविधि तथा विश्व आदिवासी दिवसजस्ता कार्यक्रमहरूमा सम्भव भएसम्म सहभागिता जनाउँदै आएको छु। संस्थाको स्थापना र विकासका प्रारम्भिक चरणमा काम गरेको अनुभवले आदिवासी जनजाति आन्दोलनको ऐतिहासिक महत्त्वलाई थप गहिरो रूपमा बुझ्न सहयोग गरेको छ। आज महासंघले राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा आदिवासी जनजातिको आवाज उठाइरहेको देख्दा स्थापनाकालको योगदान र त्यस समयमा गरिएको प्रयासको स्मरण हुनु स्वाभाविक हो।
वाईबा तामाङ समाज नेपालको सहभागिता
यस वर्ष म ‘वाईबा तामाङ समाज नेपाल’को केन्द्रीय अध्यक्षको जिम्मेवारीमा रहेको नाताले विश्व आदिवासी दिवसको कार्यक्रममा वाईबा समाजको संस्थागत सहभागिता सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरेको छु। वाईबा तामाङ समाज नेपाल तामाङ समुदायभित्रको वाईबा वंशावली, स्वाँगे–कुटुम्बेरी पहिचान, कुलपुजा, किपट तथा सामाजिक एकता, सांस्कृतिक संरक्षण सहित समुदायको विकासका लागि क्रियाशील संस्था हो। समाजले आफ्नो समुदायको इतिहास, संस्कृति, परम्परा तथा सामाजिक पहिचानलाई संरक्षण र प्रवर्द्धन गर्दै आएको छ।
विश्व आदिवासी दिवसमा वाईबा तामाङ समाज नेपाल आफ्नो संस्थागत ब्यानरसहित सहभागी हुने छ। यस सहभागिताको उद्देश्य केवल संस्थाको उपस्थिति देखाउनुमात्र होइन। यो आदिवासी जनजातिको साझा अधिकार, पहिचान तथा समावेशिताको अभियानप्रति संस्थागत समर्थन र प्रतिबद्धता पनि हो। वाईबा समाजको सहभागिताले तामाङ समुदायभित्रका विभिन्न सामाजिक तथा सांस्कृतिक संस्थालाई साझा अभियानमा जोड्ने अपेक्षा गरिएको छ। यसले समुदायको एकता, सामाजिक जिम्मेवारी तथा आदिवासी जनजाति आन्दोलनप्रतिको प्रतिबद्धतालाई थप बलियो बनाउने छ।
संस्थागत ब्यानरसहितको सहभागिता समुदायको सामूहिक पहिचान र संगठनात्मक उपस्थितिको प्रतीक हो। यसले वाईबा तामाङ समुदाय पनि नेपालको बहुजातीय, बहुभाषिक तथा बहुसांस्कृतिक पहिचानको महत्त्वपूर्ण हिस्सा भएको सन्देश दिने छ।
विश्व आदिवासी दिवसमा सबै समुदाय आफ्नो मौलिक पहिचान, परम्परागत भेषभूषा तथा सांस्कृतिक गौरवसहित सहभागी बनौं। आदिवासी जनजातिको इतिहास, संस्कृति, भाषा तथा ज्ञानको सम्मान गरौं। प्राप्त अधिकारको रक्षा गर्दै समावेशी, समानतामूलक तथा न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा साझा भूमिका निर्वाह गरौं।
आदिवासी जनजातिको भाषा र संस्कृतिको संरक्षण
नेपालका धेरै आदिवासी जनजाति भाषाहरू संरक्षणको चुनौतीमा रहेका छन्। नयाँ पुस्ताले मातृभाषाको प्रयोग कम गर्दै जानु, विद्यालय तथा सरकारी कामकाजमा मातृभाषाको सीमित प्रयोग हुनु, सांस्कृतिक ज्ञान हस्तान्तरण कमजोर हुनु तथा आधुनिक जीवनशैलीको प्रभावका कारण धेरै मौलिक भाषा र परम्परा जोखिममा परिरहेका छन्। भाषा केवल सञ्चारको माध्यम होइन। भाषाभित्र समुदायको इतिहास, ज्ञान, दर्शन, लोककथा, परम्परा तथा सामूहिक स्मृति सुरक्षित हुन्छ। कुनै भाषा कमजोर हुँदा त्यससँग सम्बन्धित सांस्कृतिक ज्ञान पनि कमजोर हुन सक्छ।
त्यसैले आदिवासी जनजातिको भाषा संरक्षणका लागि परिवार, समुदाय, विद्यालय तथा राज्य सबैको भूमिका आवश्यक छ। मातृभाषामा शिक्षा, भाषा दस्तावेजीकरण, साहित्य निर्माण, सांस्कृतिक अध्ययन तथा नयाँ पुस्तामा भाषा प्रयोगको वातावरण निर्माण गर्नुपर्छ। विश्व आदिवासी दिवसले भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षणका विषयमा सार्वजनिक चेतना विस्तार गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। कार्यक्रममा प्रस्तुत हुने मौलिक गीत, नृत्य, बाजागाजा तथा भेषभूषाले नयाँ पुस्तालाई आफ्नो सांस्कृतिक जरा बुझ्न प्रेरणा दिन सक्छ।
आदिवासी ज्ञान र परम्परागत जीवन प्रणाली
आदिवासी समुदायसँग प्रकृति, वातावरण, कृषि, वन, जलस्रोत तथा जैविक विविधतासम्बन्धी परम्परागत ज्ञानको ठूलो भण्डार रहेको छ। पुस्तौंदेखि विकसित भएका स्थानीय ज्ञान, प्राकृतिक स्रोतको उपयोग, सामुदायिक सहकार्य तथा वातावरणसँग सन्तुलित जीवनशैली आधुनिक विकासका लागि पनि उपयोगी हुन सक्छन्। विश्वव्यापीरूपमा जलवायु परिवर्तन, वातावरणीय संकट तथा प्राकृतिक स्रोतको संरक्षणका विषयमा बहस भइरहेका बेला आदिवासी समुदायको परम्परागत ज्ञानको महत्त्व बढ्दै गएको छ।
नेपालका विभिन्न आदिवासी समुदायले स्थानीय वातावरणअनुसार कृषि, पशुपालन, वन व्यवस्थापन तथा प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्ने आफ्नै ज्ञान प्रणाली विकास गरेका छन्। यी ज्ञान प्रणालीको अध्ययन, संरक्षण तथा आधुनिक विकास नीतिसँग समन्वय आवश्यक छ। विश्व आदिवासी दिवसले आदिवासी समुदायलाई केवल अधिकारको विषयमामात्र नभई ज्ञान, संस्कृति तथा दिगो विकासका साझेदारका रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्छ।
युवा पुस्ताको भूमिका
आदिवासी जनजाति समुदायको भविष्य युवा पुस्तासँग जोडिएको छ। नयाँ पुस्ताले आफ्नो भाषा, संस्कृति, इतिहास तथा पहिचानलाई बुझ्न र संरक्षण गर्न आवश्यक छ। तर युवा पुस्ताको भूमिका केवल सांस्कृतिक पोसाक लगाएर र्यालीमा सहभागी हुनुमा सीमित हुनुहुँदैन। युवाले नीति, अनुसन्धान, शिक्षा, प्रविधि, उद्यमशीलता तथा सामाजिक नेतृत्वमा सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्नुपर्छ।
आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गरेर आदिवासी भाषा, संस्कृति तथा इतिहासको डिजिटल अभिलेखीकरण गर्न सकिन्छ। सामाजिक सञ्जाल, डिजिटल मिडिया, अनलाइन शिक्षा तथा अनुसन्धानका माध्यमबाट आदिवासी जनजातिको ज्ञान र संस्कृतिलाई विश्वस्तरमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। विश्व आदिवासी दिवसमा युवाको व्यापक सहभागिताले आन्दोलनलाई नयाँ ऊर्जा, नयाँ सोच तथा दीर्घकालीन दिशा प्रदान गर्न सक्छ।
सांस्कृतिक उत्सवसँगै अधिकारको बहस आवश्यक
विश्व आदिवासी दिवसको कार्यक्रममा सांस्कृतिक झाँकी, गीत, नृत्य तथा परम्परागत भेषभूषा महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन्। तर कार्यक्रम केवल सांस्कृतिक प्रदर्शनमा सीमित हुनु हुँदैन। सांस्कृतिक उत्सवसँगै आदिवासी जनजातिको अधिकार, प्रतिनिधित्व, भाषा, शिक्षा, भूमि, प्राकृतिक स्रोत, सामाजिक न्याय तथा विकासमा सहभागिताका विषयमा गम्भीर बहस आवश्यक छ।
सांस्कृतिक प्रस्तुति र अधिकारको बहसलाई सन्तुलित रूपमा अगाडि बढाउन सके विश्व आदिवासी दिवस अझ प्रभावकारी बन्न सक्छ। कार्यक्रमपछि पनि निरन्तर संवाद, नीति अध्ययन, अनुसन्धान तथा समुदायस्तरमा सचेतना अभियान सञ्चालन गर्न आवश्यक छ।
साझा सहभागिताको राष्ट्रिय सन्देश
यस वर्षको विश्व आदिवासी दिवसले नेपालका विभिन्न आदिवासी जनजाति समुदायबीच साझा एकताको सन्देश प्रवाह गर्ने अपेक्षा गरिएको छ। विभिन्न समुदायको भाषा, संस्कृति, भेषभूषा तथा परम्परा फरक भए पनि अधिकार, सम्मान, समावेशिता तथा न्यायका विषय साझा छन्। त्यसैले विश्व आदिवासी दिवसले ‘विविधतामा एकता’को अवधारणालाई व्यवहारमा प्रस्तुत गर्ने अवसर प्रदान गर्दछ। तामाङ, मगर, नेवार तथा अन्य सबै आदिवासी जनजाति समुदायको व्यापक सहभागिताले नेपालमा पहिचान र एकता एकअर्काका विरोधी होइनन् भन्ने सन्देश दिने छ। आफ्नो मौलिक पहिचानसहित साझा राष्ट्रिय उद्देश्यमा सहभागी हुनु नै आधुनिक, समावेशी तथा न्यायपूर्ण राष्ट्र निर्माणको आधार हो।
निष्कर्ष
नेपाल आदिवासी जनजाति महासंघको आयोजनामा साउन २४ गते आइतबार अर्थात् अगस्ट ९, २०२६ मा काठमाडौंको खुलामञ्चमा आयोजना हुने विश्व आदिवासी दिवस यस वर्ष विशेष तथा भव्य हुने अपेक्षा गरिएको छ। भव्य र्याली, मौलिक सांस्कृतिक झाँकी, परम्परागत बाजागाजा, जातीय भेषभूषा तथा विभिन्न समुदायको व्यापक सहभागिताले कार्यक्रमलाई राष्ट्रिय सांस्कृतिक उत्सवको रूप दिने छ।
यस वर्षको नारा ‘प्राप्त अधिकारको रक्षा आजको आवश्यकता, पहिचानसहितको समावेशी र न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा हाम्रो साझा प्रतिबद्धता’ ले नेपालको वर्तमान आवश्यकता र भविष्यको दिशा दुवैलाई प्रतिनिधित्व गर्दछ। प्राप्त अधिकारको संरक्षण, संवैधानिक व्यवस्थाको प्रभावकारी कार्यान्वयन, भाषा तथा संस्कृतिको संरक्षण, राज्यका निकायमा अर्थपूर्ण सहभागिता, सामाजिक न्याय तथा पहिचानको सम्मान आजका महत्त्वपूर्ण आवश्यकता हुन्।
विश्व आदिवासी दिवसमा सबै समुदाय आफ्नो मौलिक पहिचान, परम्परागत भेषभूषा तथा सांस्कृतिक गौरवसहित सहभागी बनौं। आदिवासी जनजातिको इतिहास, संस्कृति, भाषा तथा ज्ञानको सम्मान गरौं। प्राप्त अधिकारको रक्षा गर्दै समावेशी, समानतामूलक तथा न्यायपूर्ण नेपालको निर्माणमा साझा भूमिका निर्वाह गरौं।
हाम्रो भाषा, हाम्रो गौरव
हाम्रो संस्कृति, हाम्रो पहिचान
हाम्रो अधिकार, हाम्रो साझा प्रतिबद्धता
९ अगस्ट विश्व आदिवासी दिवसको हार्दिक शुभकामना !
(लेखक नेपाल तामाङ घेदुङका संघीय सदस्य हुन्)
