काठमाडौं - नेपालमा इन्टरनेटको विस्तार र सामाजिक सञ्जालको बढ्दो प्रयोगसँगै साइबर बुलिङ गम्भीर समस्याका रूपमा देखा परेको छ। नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोका अनुसार आर्थिक वर्ष २०८२/८३ मा मात्र २ हजार ६ सय ७८ वटा साइबर अपराध सम्बन्धी उजुरी दर्ता भएका छन्, जसमा बुलिङ र ह्यारेसमेन्टका उजुरी तीव्र रूपमा बढिरहेका छन्।
पछिल्लो समय नेकपा (एमाले) समर्थक अभियन्ता अमिशा पराजुलीमाथि भएको सामूहिक साइबर आक्रमणले यो समस्या पुनः राष्ट्रिय बहसको विषय बनेको छ। फेक अकाउन्टबाट बलात्कार र हत्याको धम्की दिइएको घटनाले डिजिटल हिंसाको जटिलता उजागर गरेको छ।
सोमबार बसेको प्रतिनिधिसभा बैठकमा नेकपा (एमाले) की सांसद विष्णुमाया बिकले पूर्वप्रधानमन्त्री तथा पार्टी अध्यक्ष केपी शर्मा ओलीको पक्राउको विरोधमा अभिव्यक्ति दिएको कारण अमिशा पराजुलीमाथि गरिएको अमानवीय आक्रमणमा संलग्नलाई कारबाही गर्न माग गरेकी थिइन्।
आजभोलि फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम र व्हाट्सएप जस्ता सामाजिक सञ्जालमा यस्ता सयौं साइबर बुलिङका घटनाहरू देख्न सकिन्छ। हालै कलाकार सागर लम्साल ‘बले’सँग सम्बन्धित एउटा घटनामा बलात्कारको आरोप लगाउने युवतीविरुद्ध सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताहरू आक्रोशित भएका छन्। शुक्रबार फेसबुकमा लामो स्टाटस लेख्दै संगम बिष्टले एक वर्षअघि अमेरिकामा लम्सालले आफूमाथि बलात्कार गरेको आरोप लगाएकी थिइन्। आरोप सार्वजनिक भएपछि सामाजिक सञ्जालमा बिष्टको तस्बिर प्रयोग गरी गालीगलौज र लाञ्छना लगाउने क्रम बढेको छ। उक्त घटनामा कलाकार लम्साललाई प्रहरीले पक्राउ गरी थुनामा राखेको छ।
२०७६ सालमा ओखलढुङ्गाकी १६ वर्षीया गोमा कार्कीको घटनाले साइबर बुलिङको भयावह रूप उजागर गरेको थियो। एसइईको नतिजा कुर्दै गर्दा कसैले उनको नाममा नक्कली फेसबुक अकाउन्ट बनाएर अश्लील सामग्री पोस्ट गरेपछि उनले आत्महत्या गरेकी थिइन्। यस घटनामा युवराज कार्की पक्राउ परेका थिए।
साइबर बुलिङका पीडितमध्ये ७० प्रतिशतभन्दा बढी महिला तथा बालिका छन्। विद्युतीय कारोबार ऐन, २०६३ को दफा ४७ अन्तर्गत साइबर बुलिङ दण्डनीय भए पनि यसको दर भने निरन्तर बढ्दो छ। साइबर ब्युरोका अनुसार विगत पाँच वर्षमा ८ हजार १ सय ३६ जनाले साइबर बुलिङ सम्बन्धी उजुरी दिएका छन्। आर्थिक वर्ष २०७८/७९ मा ९ सय ७९ उजुरी परेकोमा २०७९/८० मा १ हजार ६ सय ५६ पुगेको थियो। २०८०/८१ मा १ हजार २२, २०८१/८२ मा १ हजार ८ सय १ र २०८२/८३ (चैत १९ सम्म) मा २ हजार ६ सय ७८ उजुरी दर्ता भएका छन्।
साइबर ब्युरोका प्रवक्ता प्रहरी उपरीक्षक दिलीप कुमार गिरीका अनुसार, “पछिल्लो समय साइबर अपराधबारे उजुरी गर्ने चेतना बढेको छ। सेलिब्रेटी होस् वा सामान्य नागरिक, सबैलाई न्याय दिने प्रयास गरिरहेका छौं।”
साइबर बुलिङ बढ्नुका प्रमुख कारणहरू:
-
इन्टरनेट र स्मार्टफोनको तीव्र विस्तार
-
डिजिटल साक्षरता र अभिभावकीय निगरानीको कमी
-
फेक अकाउन्ट र अनामिकता (Anonymity) को सहजता
-
राजनीतिक तथा सामाजिक ध्रुवीकरण
-
कमजोर कानुनी कार्यान्वयन र रिपोर्ट नगर्ने प्रवृत्ति
-
बदलाको भावना
साइबर बुलिङले व्यक्तिको मानसिक स्वास्थ्य, आत्मसम्मान र सामाजिक सम्बन्धमा गम्भीर असर पार्छ। यसले डिप्रेसन, चिन्ता, आत्महत्या विचार र सामाजिक अलगाव निम्त्याउन सक्छ। बालबालिकाको पढाइ प्रभावित हुन्छ भने महिलाको आत्मसम्मानमा चोट पुग्छ।
साइबर बुलिङका असरहरू:
-
मानसिक स्वास्थ्यमा असर: डर, चिन्ता, डिप्रेसन, तनाव, अनिद्रा र आत्महत्या सोच बढ्ने
-
सामाजिक र शैक्षिक असर: विद्यालय/कलेज जान डर, एकाग्रता घट्ने, सामाजिक अलगाव
-
लैङ्गिक हिंसा: रिभेन्ज पोर्न, फोटो मोर्फिङ, सेक्सटर्सनजस्ता घटनाबाट दीर्घकालीन ट्रमा
-
सामाजिक प्रभाव: डर र घृणाको संस्कृति विकास, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रतामा कमी
नेपालमा साइबर बुलिङ केवल प्रविधिसँग सम्बन्धित समस्या मात्र होइन, यो सामाजिक, मनोवैज्ञानिक र सांस्कृतिक चुनौती पनि हो। यसलाई नियन्त्रण गर्न डिजिटल साक्षरता, अभिभावकीय निगरानी, कडा कानुनी कार्यान्वयन र सामाजिक सञ्जाल प्लेटफर्महरूको जिम्मेवारी आवश्यक छ।
यदि समयमै नियन्त्रण गरिएन भने, आजको डिजिटल स्वतन्त्रता भोलिको गम्भीर सामाजिक संकटमा परिणत हुन सक्छ। सुरक्षित डिजिटल समाज निर्माणका लागि जिम्मेवार प्रयोग र प्रभावकारी नियमन अपरिहार्य भइसकेको छ।
साइबर बुलिङ के हो?
साइबर बुलिङ भनेको मोबाइल, कम्प्युटर, ल्यापटप वा अन्य डिजिटल माध्यम प्रयोग गरी कसैलाई बारम्बार अपमान गर्ने, धम्की दिने, लज्जित पार्ने वा हानि पुर्याउने व्यवहार हो। सामाजिक सञ्जाल, मेसेजिङ एप, इमेल वा गेमिङ प्लेटफर्ममार्फत गरिने यस्तो दुर्व्यवहारले पीडितको मानसिक, शैक्षिक र सामाजिक जीवनमा नकारात्मक असर पार्छ।
यसअन्तर्गत नकारात्मक सन्देश पठाउने, फेक अकाउन्ट प्रयोग गर्ने, निजी जानकारी सार्वजनिक गर्ने, फोटो/भिडियो मोर्फिङ गर्ने, रिभेन्ज पोर्न र सेक्सटर्सनजस्ता गतिविधि पर्दछन्। अनामिकताको कारण यस्तो अपराध लुक्न सजिलो हुने भएकाले यसको प्रभाव झन् गम्भीर बन्ने गर्छ।
