मानव जीवन धेरै हदसम्म जनावर र पक्षीहरूमा निर्भर छ। मानिस र जनावरबीचको अन्तरनिर्भरताबारे मानिसहरूलाई सचेत गराउन हरेक वर्ष अक्टोबर ४ मा विश्व पशु दिवस मनाइन्छ। यो दिन संसारभरि जनावरहरूको कल्याणको बारेमा चेतना जगाउन समर्पित गर्ने गरिन्छ। यो दिवस संसारभरका जनावरहरूको अवस्था सुधार गर्ने उद्देश्यका साथ मनाउने गरिन्छ।
अर्को प्रमुख उद्देश्य विश्व पशु दिवसमार्फत पशु कल्याण आन्दोलनलाई एकताबद्ध गर्न मानिसहरूलाई सचेत गराउनु हो। यस पृथ्वीलाई जनावरहरूको लागि राम्रो ठाउँ बनाउनु पनि अर्काे उद्देश्य हो। मानव जीवन धेरै हदसम्म जनावरहरूमा निर्भर छ र तिनीहरूसँग पनि जोडिएको छ। मानव र जनावरबीचको अन्तरनिर्भरताप्रति जनचेतना अभिवृद्धि गर्न हरेक वर्ष विश्व पशु दिवस मनाइन्छ। विश्व पशु दिवस वा विश्व पशु दिवस एक वार्षिक कार्यक्रम हो, जुन हरेक वर्ष अक्टोबर ण्द्ध मा हुन्छ। यो दिन संसारभरका जनावरहरूको कल्याणको लागि चेतना जगाउन समर्पित छ।
विश्व पशु दिवसको इतिहास
विश्व पशु दिवस १९२५ मा सुरु भएकाे हाे । जब हेनरिक जिम्मर म्यानले बर्लिनमा पहिलो पटक याे उत्सव आयोजना गरेका हुन् । त्यसपछि यो दिनलाई एक विश्वव्यापी कार्यक्रमको रूपमा विकसित हुँदै गयाे जुन सबै उमेरका र जीवनका सबै क्षेत्रका मानिसहरूले मनाउन थालेका हुन्। यस अवसरमा हरेक वर्ष विश्वभर विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरिन्छ । यी कार्यक्रमहरूमा साना- ठूला भेलाहरूदेखि ठूला-ठूला चाडपर्वहरू सम्म समावेश गरेका हुन्।
विश्व पशु दिवस मूलतः जर्मनका हेनरिक जिम्मरम्यान (सन् १८८७ - १९४२) द्वारा मार्च २४,१९९५मा आयोजना गरिएको थियो। उनी एक लेखक मात्र थिए । उनले Mensch und Hund (Manis र Kukur) नामक द्वि- मासिक पत्रिका पनि प्रकाशित गरेका थिए । उनकाे यो पत्रिकालाई पशु कल्याणको बारेमा आफ्ना विचारहरू प्रवर्द्धन गर्न एक माध्यमको रूपमा प्रयोग गरिएको थियो । विश्व पशु दिवस समिति स्थापना गर्न प्रयोग गरिएको थियो। ।
उनको समितिले सन् १९२५ मार्च २४ मा जर्मनीको बर्लिनमा भएको स्पोर्ट्स कपमा तत्कालीन पशु कल्याणका विषयमा जनचेतना जगाउने उद्देश्यले विश्व पशु कल्याण दिवसको आयोजना गरेका थिए । । पहिलो कार्यक्रममा ५ हजार मानिसको सहभागिता रहेकाे थियो । एसिसीको सेन्ट फ्रान्सिसको पर्वको दिन जुन ४मा भएकाे घटनासँग मेल खायो। असिसीको फ्रान्सिसले आफ्नो वरपरका जनावरहरूको दुर्दशा आफ्नै आँखाले देखे र तिनीहरूको पीडा कम गर्न चाहन्थे।
त्यसपछिका वर्षहरूमा, यो कार्यक्रम प्रत्येक वर्ष आयोजित भयो । १९२९ मा, यो ४ अक्टोबरमा आयोजित भएको थियो। अन्तत: सन् १९३१ मा इटालीको फ्लोरेन्समा भएको अन्तर्राष्ट्रिय पशु संरक्षण सम्मेलनमा ४ अक्टोबरलाई विश्व पशु दिवसका रूपमा मनाउने प्रस्ताव पारित भएको थियो ।
विश्व पशु को महत्व
यस दिनले मानिसहरूलाई भेला हुने र पशु कल्याणको लागि आफ्नो समर्थन देखाउने अवसर दिन्छ। हाम्रो वरपरका जनावरहरूले आफ्नो दैनिक जीवनमा के कस्ता कठिनाइ र कठिनाइहरू सामना गर्छन् भनेर जान्न हाम्रो लागि महत्त्वपूर्ण छ। यस दिन हामी जनावरहरूले सामना गर्नुपर्ने कठिनाइहरूमा ध्यान दिन्छौं र जनावरहरूको कल्याणको लागि के कदम चाल्न सकिन्छ भनेर निर्णय गर्छौं। तपाईं पशु प्रेमी हुनुहुन्छ वा होइन, यी मुद्दाहरूलाई विश्व पशु दिवसमा विचार गर्नुपर्छ।
विश्व पशु कल्याण दिवस किन मनाइन्छ?
जनावरहरूको जीवन बचाउन र तिनीहरूको बारेमा चेतना फैलाउन विश्व पशु संरक्षण दिवस मनाइन्छ। यसको मुख्य कारण यी थोपाहरूबाट बुझ्न सकिन्छ।
- जनावरहरु प्रति मानव क्रूरता बन्द गर,
- प्रकृतिले जनावरहरूको लागि प्रदान गरेको बासस्थान ९जंगल० को संरक्षण।
- जनावरहरूलाई बुझ्ने र आदर गर्ने
- जनावरहरूको जीवन शैली सुधार गर्ने प्रतिज्ञा लिँदै
- पशु चिकित्सा र संरक्षण प्रवर्द्धन,
- लोपोन्मुख प्रजातिहरूको संरक्षण गर्ने प्रतिबद्धता
- वन जीवनको नियन्त्रण र संरक्षण गर्न,
विश्व पशु दिवसको अवसरमा विश्वभर पशु जनचेतनामूलक कार्यक्रम, पशु क्रूरता र उत्पीडन रोक्न अभियान, म्याराथन लगायतका कार्यक्रम आयोजना गरिन्छ ।यसबाहेक घरपालुवा जनावर पाल्ने, घरबारविहीन जनावरहरूलाई आश्रय दिने जस्ता कार्यहरू पनि गरिन्छ, घरपालुवा जनावर र उनीहरूको आवश्यकताको लागि केही सहयोग पनि गर्न सकिन्छ।यति मात्र होइन, धेरै सम्मेलन र सेमिनारहरू पनि मानिसहरूलाई पशु संगठनहरू र जनावरहरूका लागि बनेका अन्य कानूनहरू बारे बताउनको लागि आयोजना गरिन्छ।
विश्व पशु दिवस कसरी मनाउने
- यदि तपाईं विश्व पशु दिवसमा सहभागी हुन चाहनुहुन्छ भने, जनावरहरू राख्ने, तिनीहरूको व्यापार गर्ने, आश्रयस्थलबाट जनावरहरूलाई ग्रहण गर्ने र तिनीहरूलाई राम्रोसँग हुर्काउने वाचा लिनुहोस्।
- पशु आश्रय, वन्यजन्तु पुनर्वास केन्द्र वा स्थानीय उद्धार संस्थामा जनावरहरूको लागि स्वैच्छिक रूपमा एक दिन बिताउनुहोस्। यसले जनावरहरूको जीवन र पालनपोषणमा आमूल परिवर्तन ल्याउँछ र तपाईंको मनमा जनावरहरूप्रति सहानुभूति जगाउँछ।
- जनावरहरूले सामना गर्ने समस्याहरू बुझ्नको लागि पर्याप्त प्रशिक्षण प्राप्त गर्नुहोस्, सामान्य र गम्भीर दुवै। यदि तपाइँ प्रशिक्षित हुनुहुन्छ भने, तपाइँको सन्देश अन्य साथीहरूसँग समावेश गर्नुहोस् र सोशल मिडियामा साझा गर्नुहोस्।
- क्रूरता-मुक्त अभ्यासहरू पछ्याउने र जनावरहरूमा कुनै अनैतिक परीक्षण सञ्चालन नगर्ने कम्पनीहरूबाट उत्पादनहरू किन्नुहोस्।
- सकेसम्म बोटबिरुवामा आधारित खाना खाने प्रयास गर्नुहोस्। यदि तपाईं मांसाहारी हुनुहुन्छ भने। त्यसैले महिनामा एकपटक मात्र योजनाबद्ध रूपमा मांसाहारी खाना खानुहोस्।
वातावरण संरक्षणमा जनावरको आवश्यकता भए पनि वायुमण्डलमा रहेको कार्बन र नाइट्रोजनको सन्तुलन कायम राख्न पनि उनीहरुको योगदान महत्वपूर्ण मानिन्छ । पूर्वी सभ्यताले जनावरहरूलाई विशेष महत्त्व दिन्छ। हिन्दू धर्मका अनुयायीहरूमा देवताको प्रतीकको रूपमा पशुको पूजा गर्ने चलन छ।
सवारी साधनमा सवार देवताको रुपमा विभिन्न जनावर तथा विभिन्न देवताको पूजा गर्ने चलन छ । विशेषगरी पशुपक्षीमा तिहारमाको महत्व बढेको छ । तिहारमा काग, कुखुरा, गाई र गोरुलाईको रुपमा देवताको पूजा गर्ने चलन छ । हिन्दू धर्ममा आजकल गाईको पूजा वा दानलाई सबैभन्दा शुभ दिनसँग तुलना गरिन्छ र पछिल्लो समय गाईको पूजाको संरक्षण हुन सकेको छैन । राष्ट्रिय जनावर गाई जस्ता जनावरप्रतिको मानवीय व्यवहार क्रूर बन्दै गएको छ । दुध दिनुअघि गाई पाल्ने र दूध दिएपछि सडक छोड्ने प्रवृत्ति गाई संरक्षणमा चुनौती बनेको छ ।
पृथ्वीमा जीवनलाई कायम राख्नका लागि जनावर र मानिसबीच सन्तुलन हुनु अत्यन्त जरुरी छ, किनभने खाद्य श्रृंखला र इकोसिस्टमका लागि यो आवश्यक छ, यदि त्यस्तो नभएको भए पृथ्वीमा जीवनको कल्पना गर्न पनि गाह्रो हुने थियो ।सुरुदेखि नै मानिस एक असाध्य स्वार्थी प्राणी हो, जसले सबै सीमाहरूलाई बेवास्ता गर्दै पृथ्वीको पूर्ण शोषण गरेको छ।
आज मानिसले पृथ्वीमा रहेका धेरै जीवजन्तु र प्राकृतिक तत्वहरूलाई नष्ट गरिदिएको छ, साथै धेरै प्रजातिका जीवजन्तु र बोटबिरुवाहरू, धेरै प्रजातिहरू लोप भइसकेका छन् र कतिपय लोप हुने अवस्थामा छन्।यी सबै विषयमा ठोस कदम चालिएन भने चाँडै पृथ्वीमा मानव जीवन पनि समाप्त हुनेछ । यस्तो अवस्थामा पृथ्वीमा सन्तुलन कायम राख्न पशु, वनस्पति र पक्षीसँग सन्तुलन कायम गर्न जरुरी छ ।
(लेखक वरिष्ठ पशुचिकित्सक, ,डीभाइन पशुचिकित्शालय , सीनमंगल,काठमाडौं )
