काठमाडौं– पञ्चायतको सुरुतिर देश सञ्चालनका लागि कानुन बनाउने थलो संसद्मा स्नातक वा त्यसभन्दा माथिल्लो तह उत्तीर्ण सांसद विरलै हुन्थे । अध्ययन कम भएका सांसदको बाहुल्यता हुन्थ्यो ।‘विद्वत सांसद’का रूपमा स्नातक वा त्यसभन्दा माथिल्लो तह उत्तीर्ण गरेकाहरूको संसद्मा अभाव पूर्ति गर्न नेपालको संविधान २०१९ मै ‘स्नातक कोटा’ राखियो । उक्त कोटामा तीनपटकसम्म मतदान गर्नेमध्येका एक जना राजनीतिशास्त्री प्रा.डा. लोकराज बरालका अनुसार कानुन निर्माणमा सहजता हुने मूल ध्येयले त्यसबेलाको पञ्चायती संविधानमा त्यस्तो कोटाको व्यवस्था गरिएको थियो ।
तर, देश संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रात्मक व्यवस्थामा आइसक्दा भने संसद्मा कोटाविनै विद्वत सांसदहरूको स्पष्ट बाहुल्यता देखिएको छ । अर्थात् संसद्मा कम्तीमा स्नातक तह उत्तीर्ण सांसदहरू ६५ प्रतिशत छन् । संघीय संसद् सचिवालयले हालै प्रकाशन गरेको ‘संघीय संसद् सदस्य विवरण’मा उल्लेख भएअनुसार उनीहरू सबै गत ४ मंसिरमा भएको निर्वाचनबाट प्रत्यक्ष र समानुपातिक कोटाबाट निर्वाचित भएका हुन् । उक्त पुस्तिकामा २७५ जना सांसदमध्ये सर्वाधिक ८७ जना स्नातक तह उत्तीर्ण छन् । स्नातकोत्तर तह अध्ययन गरेका ८१ जना छन् । एमफिल र विद्यावारिधि गरेका सांसद १३ जना छन् । यसरी कम्तीमा स्नातक तह उत्तीर्ण सांसद १८१ जना छन् । यो संख्या भनेको कूल सांसद संख्याको ६५.८१ प्रतिशत हो ।
पुस्तिकामा उल्लेखित सांसदको शैक्षिक विवरणअनुसार प्लस टुसम्मको अध्ययन गर्ने ४९ (१७.८१ प्रतिशत) जना छन् । एसएलसीसम्मको अध्ययन गरेका २९ जना (१०.५४ प्रतिशत) छन् । साधारण लेखपढ भएका १० जना (३.६३ प्रतिशत) र शैक्षिक विवरण उल्लेख नगरिएका छ जना (२.१८ प्रतिशत) छन् । यसरी कम्तीमा स्नातक तह उत्तीर्ण नभएका सांसदहरू ३४.१६ प्रतिशत छन् ।
शैक्षिक योग्यताको विवरण नखुलेका छ जना सांसदमध्ये एमालेका रघुजी पन्त पनि पर्छन् । उनी पूर्वपत्रकारसमेत हुन् । उनले शैक्षिक योग्यतामा ‘पत्रकारिता’ उल्लेख गरेका छन् । कांग्रेस सांसद किशोरसिंह राठौरले प्रभावसँग भन्नचाहिँ डिप्लोमा तहसम्मको अध्ययन गरेको भनेका छन् । तर, उनको योग्यता पुस्तिकामा खुलाइएको छैन ।
एमालेका अन्य सांसद मनबहादुर गुरुङ र सूर्यप्रसाद ढकालको शैक्षिण विवरण छैन । सांसद गुरुङले ‘टेस्ट पास’ गरेको तर संसद् सचिवालयले विवरणमा छुटाएको हुनसक्ने बताए । ‘मैले टेस्ट पास गरेको हुँ । यही भनेको थिएँ । तर, पुस्तिकामा रहेनछ,’ उनले भने । अर्का एमाले सांसद ढकालको योग्यता चाहिँ कति ? स्पष्ट भएको छैन ।
पुस्तिकामा मओवादी सांसद सूर्यमान दोङको पनि शैक्षिक योग्यता छैन । उनले आफूले साधारण लेखपढ गरेको बताए । ‘मैले साधारण लेखपढ गरेको हुँ । त्यही विवरण भरेर बुझाएको थिएँ । खाली आएछ,’ उनले भने ।राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीका सांसद डोलप्रसाद अर्यालको पनि योग्यतामा खाली छ । उनले एसएलसी पनि उत्तीर्ण नगरेको विवरणहरू आइरहेको छ ।
देश हाँकेका सांसदहरूको योग्यता
संसद्को प्रमुख विपक्षी दल नेकपा एमालेका अध्यक्ष केपी शर्मा ओली दुईपटक प्रधानमन्त्री भए । शासनसत्ता चलाए । उनको शैक्षिक योग्यता भने संसद् सचिवालयले प्रकाशन गरेको विवरणमा ‘साधारण लेखपढ’ उल्लेख छ । यद्यपि, उनले मानार्थ विद्यावारिधिको उपाधि पाइसकेका छन् । औपचारिक शैक्षिक योग्यता सर्वाधिक कम भएका प्रधानमन्त्री ओली नै हुन् ।
वर्तमान प्रधानमन्त्री पुष्पकमल दाहाल ओलीभन्दा माथिल्लो तहको शैक्षिक योग्यता भएका नेता हुन् । नेकपा माओवादी केन्द्रका अध्यक्षसमेत रहेका उनको योग्यता स्नातक तह उत्तीर्ण छ । १० वर्षसम्म सशस्त्र विद्रोह गर्दै संसदीय राजनीतिमा आएका उनी डेढ दशकदेखि राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा छन् । उनी गणतन्त्र नेपालको पहिलो प्रधानमन्त्रीसमेत हुन् । उनको अहिले तेस्रो प्रधानमन्त्रीत्वकाल हो ।
उनकै जति शैक्षिक योग्यता सांसदसमेत रहेका पूर्वप्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालको हो । उनले पनि औपचारिकरुपमा स्नातक तहसम्मको अध्ययन पूरा गरेका छन् । उनी एकपटक प्रधानमन्त्री भए । उच्च शैक्षिक योग्यता भएका शीर्ष नेतामा एक्ला हुन् कांग्रेस सभापतिसमेत रहेका पूर्वप्रधानमन्त्री शेरबहादुर देउवा । उनको शैक्षिक योग्यता स्नातकोत्तर तह हो । उनी पाँचपटक प्रधानमन्त्री भइसकेका छन् । उनी प्रजातन्त्रको बहालीपछि राष्ट्रिय राजनीतिमा प्रभावशाली रहँदै आएका छन् । देशको सर्वाधिक सातपटक जनताबाट चुनिएका नेता पनि हुन् देउवा ।
रवि र राजेन्द्रको योग्यता कति ?
गत वर्षको आमनिर्वाचनबाट राष्ट्रिय राजनीतिमा उदाएका नवनेता हुन्– रवि लामिछाने । पूर्वसञ्चारकर्मीसमेत रहेका उनको शैक्षिक योग्यता प्रवीणता प्रमाणपत्र तह रहेको छ । राष्ट्रिय राजनीतिमा गत आमनिर्वाचनपछि प्रभावशाली बनेका हिन्दूवादी तथा राजावादी नेता राजेन्द्र लिङ्देनले स्नातक तहसम्मको अध्ययन पूरो गरेको उल्लेख छ । मधेसको वैकल्पिक शक्तिको रुपमा उदाएको जनमत पार्टीका अध्यक्ष डा. चन्द्रकान्त (सिके) राउतको योग्यता भने विद्यावारिधि हो ।
