काठमाडौं - यसपटकको तिहारमा कुकुर पूजा र लक्ष्मी पूजा एकैदिन परेको छ । तिथिले आज बिहान कुकुर तिहारका रुपमा मनाइन्छ भने साँझ लक्ष्मी पूजा गरि मनाइँदैछ ।
कुकुर तिहार नेपालीहरूको महान् पर्व यमपञ्चक (पाँचदिने तिहार) को दोस्रो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीका दिन मनाइने विशेष पर्व हो। यस दिनलाई नरक चतुर्दशी पनि भनिन्छ। हिन्दू संस्कृतिमा कुकुरलाई बफादार, इमानदार र पहरेदार प्राणीका रूपमा मात्र नभई, यमराजको दूत र वाहनका रूपमा पनि लिइन्छ।
धार्मिक मान्यताअनुसार कुकुरलाई मृत्युका देवता यमराजको दूत मानिन्छ। वैतरणी नदी तर्नका लागि कुकुरले बाटो देखाउने र सहयोग गर्ने विश्वास गरिन्छ। अर्काे पौराणिक कथा अनुसार पाण्डवहरू स्वर्ग जाने क्रममा युधिष्ठिरसँगै एउटा कुकुर (धर्मराजको रूप) पनि सँगै गएको थियो, जसले अन्त्यसम्म साथ दिएको कथा पाइन्छ। तान्त्रिक तथा पौराणिक ग्रन्थहरूमा कुकुरलाई भगवान् भैरवको वाहनको रूपमा पनि पूजा गरिएको छ।
यस दिन बिहान सबेरै उठी नदी, तलाउ वा घरमै स्नान गरी कुकुरलाई पूजा गरिन्छ। कुकुरको निधारमा अक्षता, चन्दन र अबिरको टीका लगाइदिइन्छ भने गलामा फूलको माला पहिर्याइन्छ।कुकुरलाई विभिन्न मीठा परिकारहरू (जस्तै: रोटी, दूध, मासु, विस्कुट आदि) खान दिइन्छ। यस दिन घरपालुवा कुकुर मात्र होइन, सडकमा बस्ने छाडा कुकुरहरूलाई समेत आहारा खुवाउने चलन छ।
कुकुर तिहारले मानिस र जनावरबीचको गहिरो आत्मीयता, सहअस्तित्व र प्रेमलाई झल्काउँछ। घरको रखवारी गर्ने र मानव समाजलाई विभिन्न किसिमले सुरक्षा दिने यो इमानदार प्राणीप्रति कृतज्ञता र धन्यवाद व्यक्त गर्ने यो एक अद्भुत अवसर हो।
लक्ष्मी पुजा पनि आजै
लक्ष्मी पूजा नेपालीहरूको महान् चाड तिहार (यमपञ्चक) को तेस्रो दिन अर्थात् कार्तिक कृष्ण औँसीका दिन भव्यताका साथ मनाइने प्रमुख पर्व हो। यस दिन धनधान्य, ऐश्वर्य र समृद्धिकी देवी महालक्ष्मीको विशेष पूजा-आराधना गरिन्छ।
वर्षको सबैभन्दा अँध्यारो रात मानिने यस औँसीको रातमा देवी लक्ष्मी पृथ्वी लोकमा भ्रमण गरिन् र सफा तथा उज्यालो भएको घरमा बास बस्छिन् भन्ने जनविश्वास छ। त्यसैले लक्ष्मीलाई स्वागत गर्न घरघरमा सरसफाइ गरी झिलीमिली बत्ती बाल्ने गरिन्छ। यसै दिन बिहान गाई तिहार पनि मनाइन्छ। हिन्दू धर्ममा गाईलाई लक्ष्मीको रूप र गोमाता मानेर पूजा गर्ने र मीठा खानेकुरा ख्वाउने चलन छ।
यस दिन बिहानैदेखि घरको सरसफाइ गर्ने, चोखो पानी छर्कने र रातो माटो तथा गोबरले लिपपोत गरेर पवित्र बनाउने गरिन्छ। मूल ढोकादेखि पूजा कोठा वा धन राख्ने ठाउँसम्म चामलको पिठो र अबिरले लक्ष्मीको पाइला (चरण) बनाएर लक्ष्मीलाई घर भित्र्याउने संकेत गरिन्छ। साँझ घरका झ्याल, ढोका, कौसी र आँगनमा दियो, मैनबत्ती तथा रङ्गीचङ्गी विद्युतीय बत्तीहरू बालेर उज्यालो बनाइन्छ। यसैलाई 'दीपावली' भनिन्छ।
शुभ साइतमा पूजा कोठामा कलश स्थापना गरी गणेश र लक्ष्मीको मूर्ति वा तस्बिर राखिन्छ। त्यसपछि धूप, बत्ती, नैवेद्य (रोटी, सेल, फिनि, फलफूल र मिठाई), लावा तथा ढोड/अदुवाको बोट राखेर विधिपूर्वक पूजा गरिन्छ। यस दिन सुन, चाँदी, तामाका सिक्का, नोट तथा व्यापारिक बहिखाता (लेखाजोखा राख्ने कापी) लाई पनि लक्ष्मीको रूपमा पूजा गरिन्छ।
लक्ष्मी पूजाको साँझदेखि बालबालिका तथा युवतीहरू घरघरमा गई 'भैलो' खेलेर मनोरञ्जन गर्छन् र सुख, शान्तिको आशिष साटासाट गर्छन्। यस रातलाई तान्त्रिक र धार्मिक दृष्टिकोणले 'सुखरात्री' पनि भनिन्छ। लक्ष्मी पूजाले समाजमा अन्धकार (अज्ञानता) लाई हटाएर उज्यालो (ज्ञान र समृद्धि) तर्फ अगाडि बढ्न प्रेरणा दिन्छ।
